o'zbek tilshunosligida yangi lingvistik paradigmalar

DOCX 12 pages 31.4 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 31.4 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

mavzu: o'zbek tilshunosligida yangi lingvistik paradigmalar reja : 1. paradigma nazariyasi va tarixi 2. sistem struktur an'analarning o'zbek tilshunosligida o'rni 3. lingvistik paradigmalar paradigma nazariyasi va tarixi xx asrning ikkinchi yarmida yetakchilik qilgan, asosiy maqsadi o‘zbek adabiy tili me’yorlarini yaratish, ona tili ta’limi uchun lingvistik material va tavsiyalarni ishlab chiqish bo‘lgan o‘zbek formal tilshunosligi ta’siri ostida shakllangan, an’ana sifatida o‘quv rejasidan o‘quv rejasiga ko‘chib kelayotgan edi. zero, jamiyat oldida ommaviy savodxonlikni ta’minlash, adabiy nutq me’yorlarini ommalashtirish, xalqning yozma yodgorliklarini nashr etish va yoyish, ta’limni zamonaviy usullar asosida yo‘lga qo‘yish kabi amaliy vazifalar turgan paytda eng samarali va qulay lingvistik tavsif va ta’lim yo‘li formal usul bo‘lishi lozim edi. shuning uchun jahonning barcha ilg‘or mamlakatlari tilshunosligida xix asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu ilmiy yo‘nalish keng ommalashdi. o‘zbek tilshunosligida bunday yo‘nalishga abdurauf fitrat, elbek, qayum ramazon kabilar tomonidan asos solingan bo‘lsa-da, uning keng va izchil ommalashishi tilshunos ayyub g‘ulomov faoliyati bilan bog‘liq. …

2 / 12

shdi. tilga tafakkurni shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi, 3 nutqiy muloqotda son-sanoqsiz shakl va ko‘rinishlarda voqelanadigan, har bir voqelanish ko‘rinishi o‘ziga xos maqsad va vazifalarga ega bo‘lgan imkoniyatlar xazinasi sifatida munosabatda bo‘lish kuchaydi. shuning uchun ushbu kurs ishimizda o‘zbek tilini sistem-struktur usul asosida o‘rganadigan nazariy tilshunoslikning milliy ko‘rinishi – substansial yo‘nalish xulosalari aks ettirilgan. paradigma - bir xil leksemaga mansub, ammo grammatik ma'nolari turlicha bo'lgan so'zlarning tartiblangan to'plamidir. "paradigma" atamasi yunoncha «parάδεiγma» so'zidan kelib chiqqan bo'lib, tarjimasi «namuna, namuna, model» degan ma’nolarni ifodalaydi. birinchi marta "paradigma" atamasi 19-asr oxiri - 20-asr boshlaridagi shveytsariyalik tilshunos ferdinand de sossyur tomonidan bir xil xususiyatlarga ega bo'lgan elementlar sinfini belgilash uchun ishlatilgan. tilshunoslikdagi paradigma ma'lum bir leksemalar sinfi uchun grammatik ma'noning o'zgarishini (holatlar, sonlar, jins va boshqalarni) namoyish etishga imkon beradigan jadvallar shaklida ishlab chiqilgan (ya'ni bitta so'zning turli shakllarini o'zgartirmasdan ma'nosi). paradigmalar yevropa tillarida ham qo'llaniladi. masalan, ingliz tilida noto’g’ri fe'llarni quyidagi shakllar bilan bog'lashingiz …

3 / 12

rammatik" deb ham yuritiladi) - bu bitta ildizdan grammatik ma'nolarini o'zgartirish orqali hosil bo'lgan so'zlar tizimi. ba'zi hollarda rad qilingan yuqoridagi "bosh" so'zi morfologik paradigmaning namunasidir. leksik paradigma semantik jihatdan bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan so'zlarni (antonimlar, sinonimlar, paronimlar, omonimlar, guruhlar, semantik maydonlar va boshqalar) birlashtiradi (masalan, do'st yoki dushman, uy qurish). so'z yasalish paradigmasi - bu bitta o'zakdan (hosiladan) kelib chiqqan, ammo turli xil semantik va grammatik ma'nolarga ega bo'lgan so'zlar to'plamidir (masalan, "tajriba" so'zidan to'rtta hosila hosil bo'lishi mumkin: tajribali, tajribali, tajribasiz, tajriba). sintaktik paradigma - bu bir xil so'zlardan tuzilgan, ammo grammatik ma'no jihatidan farq qiluvchi jumlalar tizimidir. an'anaviy ravishda sintaktik paradigma sakkiz muddatli hisoblanadi: sintaktik indikativning uchta shakli (hozirgi, kelajak, o'tmish) va sintaktik haqiqiy bo'lmagan kayfiyatning beshta shakli (rag'batlantiruvchi, subjunktiv, kerakli, shartli, majburiy). tilshunoslikning ilmiy paradigmalari yuqorida muhokama qilingan va faqat tilshunoslik masalalari bilan bog'liq bo'lgan paradigmaning ta'rifidan tashqari, ushbu atamaning barcha ilmiy fanlarga taalluqli umumiy tan olingan …

4 / 12

kturaga ega ekanligi, balki nur ham muayyan strukturadan tashkil topganligi ma’lum bo‘ldi. fiziologiyada i.p.pavlovning oliy asab sistemasi haqidagi ta'limotining vujudga kelishi, matematikada 30-yillarda m atem atik struktura nazariyasining, psixologiyada struktur psixologiyaning maydonga kelishi obyektga struktura sifatida yondashuvning natijasi bo‘ldi. bu davrda struktura tushunchasi barcha fanlar uchun ommaviy tushunchaga aylandi. bundan tilshunoslik ham istisno emas. ana shunday umumiy an’ana ta’sirida sistemaviy-struktur tilshunoslik maydonga keldi. barcha fanlarda struktura atamasi keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa ham, lekin bu atama talqmida xilma-xillik vujudga keldi. ana shunday xilma-xillik tilshunoslikka ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. tilshunoslikda struktura atamasi turli ma’noda talqin qilinadi. ulardan keng tarqalgani ikki xildir. b i r i n ch i s i d a struktura deganda, o‘zaro bog‘langan va shartlangan munosabatda bo‘lgan elementlardan tashkil topuvchi butunlik tushuniladi. strukturaga bunday yondashuv o ‘rganilayotgan obyektni, uni tashkil etgan elementlar o‘rtasidagi ichki aloqa va bog‘liqlikni yoritishni talab etadi. i k k i n ch i y o ‘ …

5 / 12

tlariga, til birliklarini lisoniy va nutqiy turlarga ajratishga asosiy urg‘u berilib, lisoniy imkoniyatlarning nutqiy voqelanishiga e’tibor qaratilmadi; 3)tilshunoslikning antroposentrik davri. bu davrda til sistemalarining amal qilish xususiyatlariga, lisoniy imkoniyatlardan kishilarning nutqda amaliy foydalanish samaradorligiga e’tibor qaratila boshladi. lingvistik paradigmalar paradigma fan falsafasi va metodologiyaning tayanch tushunchalaridan bo‘lib, u (yunoncha "namuna", "andaza" ma’nolarini anglatadi) quyidagi ma’noda talqin etiladi: 1) ma’naviy va moddiy olam o‘rtasidagi munosabatni bildiruvchi tushuncha; 2) ilmiy tadqiqot muammolarini hal etish namunasi sifatida qabul qilingan nazariya. fan falsafasida "paradigma" tushunchasi ilk marta g.bergman tomonidan metodologiyaning normativligiga nisbatan qo‘llanilgan. f.de sossyur esa paradigmani tilshunoslik termini sifatida so‘z shakllari tizimi (turlanish yoki tuslanish)ga, grammatik shakllar hosil qilish modeliga nisbatan ishlatgan. lekin paradigma atamasining fan falsafasi termini sifatida keng ishlatilishi amerikalik olim t.kun nomi bilan bog‘liq. bu terminni birinchi marta "ilmiy inqiloblar strukturasi" nomli asarida qo‘llagan: “jamiyatda inqiloblar tez-tez yuz beradi. fandagi inqilob ob’ektga bo‘lgan yondashuvning o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘ladi. muayyan fanning …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilshunosligida yangi lingvistik paradigmalar"

mavzu: o'zbek tilshunosligida yangi lingvistik paradigmalar reja : 1. paradigma nazariyasi va tarixi 2. sistem struktur an'analarning o'zbek tilshunosligida o'rni 3. lingvistik paradigmalar paradigma nazariyasi va tarixi xx asrning ikkinchi yarmida yetakchilik qilgan, asosiy maqsadi o‘zbek adabiy tili me’yorlarini yaratish, ona tili ta’limi uchun lingvistik material va tavsiyalarni ishlab chiqish bo‘lgan o‘zbek formal tilshunosligi ta’siri ostida shakllangan, an’ana sifatida o‘quv rejasidan o‘quv rejasiga ko‘chib kelayotgan edi. zero, jamiyat oldida ommaviy savodxonlikni ta’minlash, adabiy nutq me’yorlarini ommalashtirish, xalqning yozma yodgorliklarini nashr etish va yoyish, ta’limni zamonaviy usullar asosida yo‘lga qo‘yish kabi amaliy vazifalar turgan paytda eng samarali va qulay lingvis...

This file contains 12 pages in DOCX format (31.4 KB). To download "o'zbek tilshunosligida yangi lingvistik paradigmalar", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilshunosligida yangi li… DOCX 12 pages Free download Telegram