leksiy ma'no turari

PPTX 29 pages 312.0 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 312.0 KB

File type PPTX

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

слайд 1 mavzu: leksik ma’no turlari asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: uzual va okkazional ma’nolar. hozirgi leksik ma`nolarning turli nuqtai nazarlardan guruhlanishi. to’g’ri va ko’chma ma`no. bosh va hosila ma’no. erkin va bog’liq ma’nolar. nominativ ma`no va figural ma`no. tilning mazmun planida so’zning asosiy ma`nosi semema deb yuritiladi. shunga asosan so’z ma`nolarini o’rganuvchi sohaga semasiologiya deyiladi. semasiologiyada so’z ma`nosi, ma`no turlari, ma`no tuzilishi, ma`no taraqqiyoti, ma`nolarning o’xshashlik va sintagmatik munosabatlari keng o’rganiladi. yuqorida aytib o’tilganidek, so’z obyektiv borliqdagi narsa - hodisalar, voqealar haqida bizga ma`lumot, tasavvur beradi. leksik ma`no mana shu axborotga asoslanadi. masalan, bahor, yoz, kuz, qish so’zlarini olib ko’raylik. bu so’zlar bizga yil fasllari haqida …

2 / 29

tomonidan qo’llanilaveradi va til sohiblarining barсhasiga tushunarli bo’ladi. okkazional ma`no individual holatda kontekstda hosil bo’ladi. shu bois uni individual yoki uslubiy ma`no deb ham yuritadilar. u ma`lum bir kontekstni tuzish jarayonida muayyan bir so’zga sun`iy ravishda tiqishtiriladi. muallif o’z fikrini ixshamlashtirish yoki subyektiv bahoni ifodalash maqsadlarida okkazional ma`nodan unumli foydalanadi. okkazional ma`nolar quyidagi usullar bilan yasaladi. 1. aloqadorlik asosida ma`no ko’сhirish, ya`ni elliptik ma`nolar okkazional ma`no sanaladi. masalan, boburga bordik (sanatoriyga). 2. sifatlovchi birikmalarni ixсhamlashtirish orqali. masalan: bu qora niyat o’z maqsadiga yetolmaydi. «qora niyat» sifatlovchisi odamga nisbatan olingan. bu yerda odam so’zi tushirib qoldirilgan. 3. o`xshatish tipidagi qurilmalar ixshamlashtirilganda ham okkazional ma`no hosil bo’ladi. masalan, burgut changaliga dosh berolmas yov. tagiga shizilgan so’z burgut changalli mard, qo’rqmas, dadil yigit ma`nosida ishlatilmoqda. shuningdek, bog’liq ma`no asosida hosil bo’lgan majoziy ma`nolar (ha, qashqirlar, endi sizlarga xalq kerak bo’lib qoldimi?), ekspressivlik asosida hosil bo’lgan ko’chma ma`nolar (mening dunyoim, siz - bolajonim!) ham …

3 / 29

ir predmet nomining boshqasiga ko’chirilishi asosida hosil bo’ladi. jaydari leksemasining jaydari bola, jaydari fikr kabi kontekstlarda reallashadigan «sodda, go’l» ma`nosi ko’chma ma`no hisoblanadi. odatda to’g’ri ma`no bosh ma`noga, ko’chma ma`no hosila ma`noga to’g’ri keladi. sinov: test. savol: hozirgi leksik ma`no qaysi bo’limda o’rganiladi? tarixiy semasiologiya qiyosiy semasiologiya tasviriy semasiologiya umumiy semasiologiya hukm: uzual ma`no individual holatda kontekstda hosil bo’ladi. shu bois uni individual yoki uslubiy ma`no deb ham yuritadilar. 2. semantik motivlashish, ya`ni semantik bog’liqlik asosida hosil bo’lish nuqtai nazaridan leksik ma`nolar ikki turga bo’linadi: a) bosh (motivlashmagan) ma`no b) hosila (motivlashgan) ma`no. boshqa leksik ma`no hosil bo’lishiga asos bo’lgan ma`no bosh ma`no deyiladi. bosh ma`no taraqqiyoti natijasida shakllangan ma`nolar hosila ma`no deyiladi. muz leksemasining bosh ma`nosi «suvning nol darajada sovishi natijasida qotgan holati». bosh ma`no taraqqiyoti natijasida esa muz leksemasining «sovuq» va «yoqimsiz» hosila ma`nolari shakllangan: oyog’imdan muz o’tdi va suhbat muz bo’lib ketdi. bosh ma`no kontekstga bog’liq bo’lmaydi. …

4 / 29

n ancha murakkab strukturaga ega: «o`z ishi, faoliyatida biror yo’nalishda harakat qilmoq» – o`zbekiston demokratik jamiyat qurish yo’lidan bormoqda». bosh ma`noning birikuvchanligi hosila ma`noga nisbatan katta bo’ladi. masalan, ko’z leksemasi bosh ma`noda ko’plab bog’lanishlar hosil qila oladi: ko’k ko’z, qora ko’z, xumor ko’z, ko’z qorachig’i, ko’z oqi, ko’z gavhari, ko’zi og’rimoq. ko’z leksemasi bosh ma`noda tirik organizmlarning ko’rish a`zosini ifodalar ekan, ko’rish a`zosiga ega barcha tirik organizmlar nomi bo’lgan ot leksemalar bilan juda ko’p miqdorda bog’lanishlar hosil qila oladi: qo’yning ko’zi, ohuning ko’zi, bolaning ko’zi, anvarning ko’zi… ko’z leksemasining «ba`zi narsalarning ko’zga o’xshash qismi» hosila ma`nosi igna, quduq, buloq, taxta, yog’och, uzuk, deraza, oyna, tizza, hurjun leksemalari bilan bog’langandagina reallashadi: ignaning ko’zi, uzukning ko’zi. lekin ushbu ma`no uzukning ko’ziga o’xshash bezakka ega bo’lgan bilakuzuk, zanjir leksemalari bilan bog’lanishlar hosil qila olmaydi. demak, ko’z leksemasining «ba`zi narsalarning ko’zga o’xshash qismi» hosila ma`nosining birikuvchanligi chegaralangan. bosh ma`no hosila ma`noga nisbatan emotsional-ekspressivlikdan, subyektiv …

5 / 29

n paradigma hosil qila oladigan bola, chol, kampir, momo, bobo kabi leksemalar bilan bog’lanishlar hosil qila olmaydi. insonlarning xarakterini ifodalovchi barcha hosila ma`nolar emotsional-ekspressivlikka ega bo’ladi: ayyor odam – tulki odam, bo’sh yigit – latta yigit. agar leksemaning semantik tarkibidagi hosila ma`no ham o’z navbatida yana bir ma`no hosil bo’lishi uchun asos bo’lgan bo’lsa, u holda yasalishga asos bo’lgan hosila ma`no nisbiy bosh ma`no deyiladi. barcha hosila ma`nolar uchun bevosita yoki bilvosita asos bo’lgan ma`no to’ng’ich bosh ma`no deyiladi. sinov: test. savol: semantik motivlashish, ya`ni semantik bog’liqlik asosida hosil bo’lish nuqtai nazaridan leksik ma`nolar necha turga bo’linadi? 2 3 4 5 hukm: bosh ma`nolarda esa emotsional-ekspressivlik, subyektiv munosabatlar yaqqol ko’rinib turishi mumkin. 3. semantik birikuvchanlik nuqtai nazaridan erkin va bog’liq leksik ma`nolar farqlanadi. ko’plab bog’lanishlar hosil qila oladigan ma`nolar semantik birikuvchanlik nuqtai nazaridan erkin ma`nolar deyiladi. erkin ma`no mantiqan birikish mumkin bo’lgan hamma leksemalar bilan birika oladi. bosh ma`noning bog’lanishi …

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "leksiy ma'no turari"

слайд 1 mavzu: leksik ma’no turlari asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: uzual va okkazional ma’nolar. hozirgi leksik ma`nolarning turli nuqtai nazarlardan guruhlanishi. to’g’ri va ko’chma ma`no. bosh va hosila ma’no. erkin va bog’liq ma’nolar. nominativ ma`no va figural ma`no. tilning mazmun planida so’zning asosiy ma`nosi semema deb yuritiladi. shunga asosan so’z ma`nolarini o’rganuvchi sohaga semasiologiya deyiladi. semasiol...

This file contains 29 pages in PPTX format (312.0 KB). To download "leksiy ma'no turari", click the Telegram button on the left.

Tags: leksiy ma'no turari PPTX 29 pages Free download Telegram