leksemalarda ko‘pma'nolilik

DOC 233.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405665098_56124.doc leksemalarda ko‘pma'nolilik leksemalarda ko‘pma'nolilik reja: 1. leksik ma'noning taraqqiyot yo‘llari 2. leksik ma'no taraqqiyotining natijalari 3. leksik ma'no taraqqiyoti va semik tahlil 4. leksik ma'nolarning turlari 5. leksik ma'noning lug‘aviy (leksik) konteksti 6. leksik ma'noning grammatik tabiati 7. leksik ma'nolarda semantik bog‘lanish 8. semema – mustaqil til birligi leksemalarda ko‘pma'nolilik bittadan ortiq ma'no anglatish (ifodalash) hodisasiga ko‘pma'nolilik deyiladi. bunday xususiyat til birligi sifatida leksemaga ham xos. hozirgi adabiy o‘zbek tilidagi leksemalarning deyarli yarmi birma'noli. yangi yaratilgan leksema (yangi o‘zlashtirilgan leksema ham) boshlang‘ich ishlatilish davrida birma'noli bo‘ladi, biror voqelikning nomi sifatida yuzaga kelib, keyinchalik uning mazmun jihatida turli-tuman o‘zgarishlar yuz beradi, shunday o‘zgarishlarning ma'lum bir qismi natijasida birma'noli leksema yangi leksik ma'no kashf etib, ko‘pma'noli leksemaga aylanadi. тermin ham odatda birma'noli bo‘ladi (тermin izohlangan sahifalarga qarang). eng tor kontekstli leksema odatda birma'noli bo‘ladi, bunday leksema faqat bir ma'no yo‘nalishidagi leksemalar bilan (ba'zan faqat bir leksema bilan) bog‘lanib keladi, shunday bog‘lanishdan …

hni talab qiladi. shu sababli leksemalarning leksik ma'nolarini aniqlash va tartiblash juda qiyin. adabiyotlarda leksemalarning ko‘pma'noliligi haqida bildiriladigan fikrlar o‘ta mavhum bo‘lib, leksik ma'no taraqqiyoti haqida umumiy tasavvur hosil etishga xizmat qiladi. leksik ma'noning taraqqiyot yo‘llari leksik ma'no odatda bir predmet, belgi, harakatning nomini boshqa bir predmet, belgi, harakatga ko‘chirish yo‘li bilan rivojlanadi. bunday ko‘chirishning tabiatini, mavqeini har bir tilning o‘zidagi semantik qonuniyatlar belgilaydi. ko‘chirishlar asosan quyidagilar: metafora yo‘li bilan ko‘chirish, funksional ko‘chirish, metonimiya yo‘li bilan ko‘chirish, sinekdoxa yo‘li bilan ko‘chirish. ko‘chirish qorishiq holda (metafora-funksional, metafora-metoni-miya, metonimiya-funksional tarzida) ham uchraydi (misollari quyiroqda). biror predmet, belgi, harakatning nomi boshqasiga o‘zaro tashqi (shakli, rangi kabi jihatlari bilan) o‘xshashligi asosida ko‘chirilsa, metafora yo‘li bilan ko‘chirish deyiladi (yunoncha metaphora - (ko‘chirish(). masalan, yo‘l- leksemasi asli (yurish joyi( ma'nosini anglatadi. shunday o‘xshashlik asosida bu leksema (satr( ((bir chiziq bo‘ylab joylashtirilgan yozuv() ma'nosini ham anglata boshlagan. metafora yo‘li bilan ko‘chirishning asosiy ko‘rinishlari: 1. bir predmetning nomi …

yiladi (yunoncha en- - (yaqin(, anti- - (qarshi(). yana qiyoslang: koridorning u boshidan bu boshigacha stullar qo‘yilgan. bu jumlada bosh- leksemasi umuman (tomon( ma'nosiga ega bo‘lib qoladi. 2. bir predmetga (ba'zan harakatga) xos belgining nomi boshqa bir predmetdagi belgiga ko‘chiriladi: achchiq- (achchiq qalampir-) – achchiq- (achchiq gap-), to‘g‘ri- (to‘g‘ri chiziq-) – to‘g‘ri- (to‘g‘ri gap-), jonli- (jonli tabiat-) – jonli- (jonli suhbat-), tez- (tez yur-) – tez- (tez odam-) kabi. i z o h. bir predmet nomini boshqa bir predmetga belgi sifatida ko‘chirish ham mavjud: tosh- ((qattiq jism() – tosh nok- ((qattiq(), oltin- (qimmatbaho ma'danning nomi) – oltin yaproqlar- ((sap-sariq() kabi. bunda narsaning nomi belgini anglatib keladi. yuqoridagi misollarda esa belgining nomi bir predmetdan boshqasiga ko‘chiriladi. 3. bir predmetga xos harakatning nomi boshqa bir predmetning harakatiga ko‘chiriladi: savala- (nimani) - savala- (kimni), cho‘k- (cho‘kkala-) - cho‘k- (imoratning cho‘kishi) - cho‘k- (odamning qariganda cho‘kishi), o‘l- (jonlilarda hayotning tugashi) - o‘l- (o‘simlik palagining …

a rangli yoqilg‘i( ma'nosiga ko‘chdi. endi bu ikki ma'nodan asosan keyingisi ko‘p uchraydi. yuqoridagi yoqilg‘ining ikki turini farqlash lozim bo‘lib qolsa, bular sifatlovchi keltirish yo‘li bilan farqlanadi: pistako‘mir-, toshko‘mir- deb nomlanadi. yana misollar: chiroq- (qora chiroq - sham chiroq - kerosin bilan yoqiladigan chiroq - elektrolampochka), siyoh- (yozuv uchun ishlatiladigan qora rangli suyuqlik) – siyoh- (yozuv uchun ishlatiladigan suyuqlik, rangi har xil bo‘laveradi) kabi. funksional ko‘chirishda ko‘pincha shakliy o‘xshashlik ham qatnashadi. masalan, yuqorida keltirilgan qanot- leksemasida shakl jihatidan, ko‘mir- leksemasida rang jihatidan, siyoh- leksemasida holat (suyuq) jihatidan o‘xshashlik bor. shu sababli bu ko‘chirishlarni funksional-metaforik ko‘chirish deb baholash mumkin. bir predmetning, belgining, harakatning nomi boshqasiga o‘xshashlik asosida emas, balki o‘zaro bog‘liqlik asosida ko‘chirilishi metonimiya yo‘li bilan ko‘chirish deyiladi (yunoncha metоnуmia - (qayta nomlash(). masalan, dasturxon- leksemasi (ovqatlanish uchun yoziladigan buyum(ni anglatadi; bu leksema bilan ovqatning o‘zi, (dasturxonga qo‘yiladigan noz-ne'mat( ham bildiriladi. metonimiya yo‘li bilan ko‘chirishning asosiy ko‘rinishlari: 1) bir predmetning nomi …

tinim(, (vaqt(, (daqiqa() kabi. 4) belgining nomi shunday belgisi bor predmetga ko‘chiriladi: ko‘k- (rang nomi) – ko‘k- ((ko‘kat(), ko‘k- ((osmon(), kir- ((iflos() – kir- ((ifloslangan yoki yuvilgan kiyim-kechak(), yupqa- (qalinning aksi) – yupqa- (taom nomi), chuqur- (sayozning aksi) - chuqur- ((o‘ra() kabi. i z o h. bu banddagi holat metafora yo‘li bilan ko‘chirishga o‘xshash, lekin farqli: metafora yo‘li bilan ko‘chirishda bir predmetdagi belgining nomi boshqa predmetdagi belgiga ko‘chiriladi (oq qog‘oz – oq gvardiya kabi), metonimiya yo‘li bilan ko‘chirishda esa belgining nomi predmetga ko‘chi-riladi ( oq - rang nomi ( oq - predmetning nomi: ko‘zning oqi kabi). 5) harakatning nomi shu harakat natijasida hosil bo‘ladigan predmetga ko‘chiriladi: atala- - atala- kabi. nutqda fuzuliyni o‘qib tugatdim, "тoshkent oqshomi"ni o‘qib turaman kabi ishlatishlar ham bor. bularda asli atoqli va turdosh otdan tuzilgan (fuzuliy asarlari, "тoshkent oqshomi" gazetasi kabi) birikma o‘rniga atoqli otning o‘zi ishlatiladi. natijada atoqli ot yangi leksik ma'no anglatmaydi, balki o‘z …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksemalarda ko‘pma'nolilik"

1405665098_56124.doc leksemalarda ko‘pma'nolilik leksemalarda ko‘pma'nolilik reja: 1. leksik ma'noning taraqqiyot yo‘llari 2. leksik ma'no taraqqiyotining natijalari 3. leksik ma'no taraqqiyoti va semik tahlil 4. leksik ma'nolarning turlari 5. leksik ma'noning lug‘aviy (leksik) konteksti 6. leksik ma'noning grammatik tabiati 7. leksik ma'nolarda semantik bog‘lanish 8. semema – mustaqil til birligi leksemalarda ko‘pma'nolilik bittadan ortiq ma'no anglatish (ifodalash) hodisasiga ko‘pma'nolilik deyiladi. bunday xususiyat til birligi sifatida leksemaga ham xos. hozirgi adabiy o‘zbek tilidagi leksemalarning deyarli yarmi birma'noli. yangi yaratilgan leksema (yangi o‘zlashtirilgan leksema ham) boshlang‘ich ishlatilish davrida birma'noli bo‘ladi, biror voqelikning nomi sifatida yuzaga kelib, key...

DOC format, 233.0 KB. To download "leksemalarda ko‘pma'nolilik", click the Telegram button on the left.

Tags: leksemalarda ko‘pma'nolilik DOC Free download Telegram