fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar

DOC 207,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405602686_55949.doc fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar reja: 1. harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalovchi affikslar 2. ravish leksemalar тurkumida shakl yasalishi va leksemashaklning ravishga aylanishi 3. ravishlarda shakl yasalishi 4. leksemashakllarning, birikmashakllarning ravishga aylanishi 5. leksemashakllarning, birikmashakllarning ravishga aylanishi 6. kesimlik leksemalari тurkumi haqida olmosh leksemalar тurkumi 7. tasvir birliklari тurkumi fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalovchi affikslar 1- §. fe'l leksemaga birinchi navbatda harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalaydigan affikslar qo‘shiladi. bu affiks-lar fe'l leksemaning leksik ma'nosiga ma'lum bir grammatik ma'no qo‘shadi, shunga ko‘ra shakl yasovchi morfema deyiladi. bunday morfemalar dastlab ikkiga ajraladi: 1) harakatning takrorlanib voqe bo‘lishini ifodalaydigan af-fikslar, 2) harakatning kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalaydigan affikslar. 2- §. harakatning takrorlanib voqe bo‘lishi quyidagi affikslar bilan ifodalanadi: 1) -a affiksi bilan. hozirgi o‘zbek tilida bu affiks bura- (bur + a-) leksemasi tarkibida ajratiladi. asli so‘ra- …

-( ma'nosini anglatgan ish- fe'liga -qa affiksini qo‘shib hosil qilingan; 4) -kila ( -qila ( -g‘ila ( -gila morfemasi bilan: turt + kila-, yul + qila-; ez + g‘ila-, cho‘z + g‘ila- kabi. chopqilla- misolida l tovushini qatlash bilan ma'no kuchaytirilgan. asli bu morfema tarkibidagi -ki (-qi, -g‘i) qismi (kuchaytirish( ma'nosini, -la qismi (takror( ma'nosini ifodalaydi. (miji + g‘i) + la- > mijg‘ila- misolida ikkinchi bo‘g‘indagi i tovushi talaffuz qilinmay qo‘ygan. ayrim fe'llarda ushbu morfemaning birinchi qismi bilan ifodalanadigan (kuchaytirish( ma'nosi ustun bo‘ladi: yugur + gila- kabi. 3- §. harakatning kuchli darajada voqe bo‘lishi quyidagi morfemalar bilan ifodalanadi: 1) -i affiksi bilan: to‘z + i-, sing + i-, shim + i-, so‘l + i- kabi. asli qo‘zi- fe'li ham qo‘z- leksemasiga -i affiksini qo‘shib hosil qilingan; 2) -qi ( -g‘i morfemasi bilan: yul + qi-, to‘z + g‘i- kabi; 3) -n ( -l morfemasi bilan: to‘y + in-, kuy + …

-sh affiksi bilan: a) (biroz( ma'nosi ifodalanadi: achi + sh-, yori + sh-, qichi + sh-, zichla + sh-, qizar + ish-, oqar + ish-, tort+ish- kabi. asli engash- fe'li ham (egil-( ma'nosini anglatgan eng- fe'liga (biroz( ma'nosini ifodalovchi -sh affiksini qo‘shib hosil qilingan. ushbu affiks -lash leksema yasovchisi tarkibida ham (biroz( ma'nosi bilan qatnashadi: oson + lash-, kambag‘al + lash- kabi; b) (ko‘maklashish( ma'nosi ifodalanadi: to‘g‘ra + sh-, tanla+ sh-, kovla + sh- kabi. asli bu yerda ham harakatni bajarishda biroz qatnashish ma'nosi ifodalanadi. 5- §. yuqorida tasvirlangan morfemalar sanoqli fe'l leksemalarga qo‘shilib shakl yasaydi. ifodalaydigan ma'nolariga ko‘ra bu morfemalar bir paradigmaga birlashmaydi; birini ikkinchisiga almashtirib bo‘lmaydi. ushbu morfemalarning har uch ma'no turida ichki yaqinlik mavjud, lekin ularni sinonim deb bo‘lmaydi, chunki ayni bir fe'l leksemaga biri o‘rnida ikkinchisini qo‘shib bo‘lmaydi. harakatning takrorlanib voqe bo‘lishi ma'nosi kuchli darajada voqe bo‘lishi ma'nosiga yaqin; ba'zan bu ma'nolarni aniq ajratish ham qiyin. …

ayon bo‘ladiki, o‘zbek tilida ifoda jihati ayni bir fonema tizimidan iborat ikki lisoniy birlik – leksema va morfema mavjud; bularni ayni bir leksik birlikning ikki ma'noda, ikki vazifada kelishi deb baholash mumkin emas. garchand ko‘makchi fe'l alohida birlik – grammatik birlik sifatida ajralib chiqqan bo‘lsa ham, o‘zidan oldingi asosga xuddi mustaqil fe'l kabi ravishdosh yasovchisi orqali qo‘shiladi; ana shu nuqtada uning leksik tabiati saqlanadi, shu xususiyatiga ko‘ra leksik tabiatli morfema deyiladi. 2- §. bu yerda analitik grammatik shakl yasovchilik vazifasini asli ko‘makchi fe'l bajaradi, analitiklik (ayrimlikni saqlash) shu ko‘makchi fe'lga xos. lekin analitik grammatik shaklning ifoda materiali deb faqat ko‘makchi fe'lning o‘zini ko‘rsatish yetarli emas, balki undan oldingi qismga shu ko‘makchi fe'l tufayli qo‘shiladigan ravishdosh shaklini ham birgalikda ko‘rsatish lozim. masalan, o‘qi- leksemasiga -a(-y ravishdosh shakli -boshla- ko‘makchi fe'lini ishlatish tufayli qo‘shiladi: o‘qi+y+boshla- kabi; agar -qo‘y- ko‘makchi fe'li ishlatilsa, undan oldin -b ravishdosh shakli qo‘shiladi: o‘qi + b + qo‘y- …

y- kabi. aslida esa ravishdosh shakli ko‘makchi ifodalaydigan grammatik ma'noga mos holda tanlanadi. masalan, -boshla- ko‘makchi fe'li harakatning boshlanishi ma'nosini ifodalaydi, shunga ko‘ra kelasi zamon ma'nosini ifodalaydigan -a ravishdoshi shakli bilan ishlatiladi; -qo‘y- ko‘makchi fe'li bilan harakatning tugallangani ma'nosi ifodalanadi, shunga ko‘ra -b ravishdosh shakli ishlatiladi. ko‘rinadiki, ko‘makchi fe'l ifodalaydigan grammatik ma'no bilan ravishdosh shakli ifodalaydigan ma'no orasida odatda mutanosiblik bo‘ladi. ko‘makchi fe'llarning ma'lum bir qismida-gina ular ifodalaydigan ma'noni aniq ta'riflash mumkin. ko‘pchilik izohlashlarda, ayniqsa ko‘makchi fe'ldan turli xil ma'no qidirishda lisoniy birlik sifatidagi ma'nosini unga matn tufayli qo‘shiladigan ma'nodan ajratmaslik hollari uchraydi. ko‘makchi fe'llarga quyida berilayotgan izohlarni ham yetarli darajada aniq deb bo‘lmaydi. 4- §. ravishdoshning -a shakli bilan ham, -b shakli bilan ham -ol-, -ber-, -qol- ko‘makchi fe'llari ishlatiladi: 1) -ol- ko‘makchi fe'li: a) -a ravishdoshi bilan ishlatilganida harakatni amalga oshirishga qodirlik ma'nosini ifodalaydi: gapir + a + ol-, o‘qi + y + ol- kabi. yonma-yon kelgan ao …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar"

1405602686_55949.doc fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar reja: 1. harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalovchi affikslar 2. ravish leksemalar тurkumida shakl yasalishi va leksemashaklning ravishga aylanishi 3. ravishlarda shakl yasalishi 4. leksemashakllarning, birikmashakllarning ravishga aylanishi 5. leksemashakllarning, birikmashakllarning ravishga aylanishi 6. kesimlik leksemalari тurkumi haqida olmosh leksemalar тurkumi 7. tasvir birliklari тurkumi fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe bo‘lishini ifodalovchi affikslar 1- §. fe'l leksemaga birinchi navbatda harakatning takrorlanib, kuchli-kuchsiz darajada voqe b...

Формат DOC, 207,5 КБ. Чтобы скачать "fe'l leksemaga qo‘shiladigan noparadigmaтik morfemalar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fe'l leksemaga qo‘shiladigan no… DOC Бесплатная загрузка Telegram