frazemalar mavzusida o'zbek tili leksikologiyasi

PPTX 36 pages 228.3 KB Free download

36 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 228.3 KB

File type PPTX

Pages 36

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 36

o‘zbekiston milliy universiteti horijy filologiyasi fakulteti o‘zbek fan: hozirgi o‘zbek tili (leksikologiya) mavzu. frazemalarning mazmun jihati mavzu rejasi 1 frazeologik ma’no. 2 frazemalarda ko‘p ma’nolilik. 3 frazemalarda sinonimik munosabat. frazeologik butunlik va frazeologik chatishma frazosemema. frazeologik birliklarning turkumlanishi. frazeologik birliklarda grammatik turkumlar. mavzu bo`yicha tayanch tushunchalar: sinonimik munosabat. frazeologik chatishma, frazeologik ma’no frazemalarda ko‘p ma’nolilik, sinonimik munosabat. frazemalarning mazmun jihati lisoniy birlik sifatida frazemalarda ham xuddi leksemalarda bo‘lganidek nomlash vazifasi va ma`lum bir ma`noni bildirish vazifasi xos frazemada ikki va undan ortin leksema o‘z leksik ma'no mustaqilligini yo‘qotgan holda bir umumiy ma'no markaziga bo‘ysunadi, frazemadan yaxlit- ligicha anglashiladigan ma'noni gavdalantirish uchun xizmat qiladi. frazema- dan anglashiladigan ma'no uning tarkibidagi leksemalardan anglashiladigan ma'nolarning oddiy (arifmetik) yig‘indisi bo‘lmay, umumlashma, ustama ma'no, ayni vaqtda ko‘chma ma'no sifatida gavdalanadi. masalan, jon(i)ni jabborga ber− frazemasi ”bor kuchini safarbar qilgani holda faoliyat ko‘rsat” ma'nosini anglatadi; bu ma'no – jon−, jabbor−, ber− leksemalari anglatadigan ma'nolarning oddiy yig‘indisi …

2 / 36

ni semik tahlil qilish bilan ham ideografik se- malar ajratiladi. masalan, ta'b(i) xira frazemasi sifatlarning ruhiy holat bildi- ruvchi leksik−semantik guruhiga mansub. bu guruh sifatlarning lug‘aviy ma'nosi tarkibida 'kayfiyat', his−hayajonning ijobiy−salbiyligi', 'his−hayajonning kuchli−kuchsizligi kabi ideografik semalar ajratiladi. ana shu semalar asosida yuqoridagi frazemaning ma'nosini 'kayfiyati biroz yomon holatda' deb ta'riflash mumkin. frazeologik ma'no frazemadan yaxlitligicha anglashiladigan lug‘aviy ma'no bilan uning tarkibidagi leksemalar anglatadigan lug‘aviy ma'nolar orasidagi munosabat asosida frazemalarning ikki ma'no turi farq qiladi frazeologik butunlik frazeologik chatishma ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanadigan, shu leksik ma'nolarning umumiy maxraji sifatida gavdalanadigan frazemalar: to‘ydan ilgari nog‘ora chal−, yog‘ tushsa – yalagu(n]dek, katta og‘iz kabi. mehmonning qizarganini payqagan keksa boy o‘z xotinining k a t t a o g‘ i z va betamizligidan achchiqlanib yuzini teskari burdi (oybek). frazeologik butunlik ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanmaydigan bu leksemalarga xos leksik ma'nolarni hisobga olmaydigan frazemalar: bosh(i)ni olib (chiqib ket−), o‘pka(si)ni qo‘ltiqlamoq …

3 / 36

siga bog‘liq, shu leksik ma'nolarning o‘ziga xos sintezidan iborat bo‘ladi. frazemaning ma'nosi tarkibidagi leksemalarning ma'nosiga bog‘liq emas, bulardan kelib chiqmaydi. frazemaning ma'nosini uning tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlash mumkin. frazemaning ma'nosi tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar asosida izohlanmaydi, frazemadan anglashiladigan ma'noni tushunishda qandaydir shartlilik mavjud bo‘ladi. tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar ma'lum darajada hisobga olinadi. tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar hisobga olinmaydi. frazemaning yaxlit ma'nosi fonida tarkibidagi leksemalarga xos ma'nolar ham sezilib turgani sababli bunday frazemaning ma'nosi ko‘p qirrali, boy bo‘ladi, murakkab holatda gavdalanadi; ichki obraz hayot bo‘ladi. faqat frazemaning yaxlit ma`nosidagina mavjud, bu ma'noning gavdalanishida tarkibidagi leksemalarning ma'nosi qatnashmaydi; ichki obraz so‘ngan bo‘ladi. shunga ko‘ra frazemaning ma'nosi ancha sodda holatda gavdalanadi. ma'nosini tarkibidagi qismlar asosida izohlash imkoniyatining borligi bilan bunday frazema yasama leksemalarga o‘xshaydi. ma'nosini tarkibidagi qismlar asosida izohlash imkoniyatining yo‘qligi bilan bunday frazema tub leksemaning bosh leksik ma'nosiga o‘xshaydi. frazeologik butunlik bilan frazeologik chatishma orasidagi farqlar baho semasi leksemalarning ko‘pida …

4 / 36

l−'; mukka(si)dan ket− - 'o‘zini tiya olmaslik darajasida berilib ket−'); shu bilan bir vaqtda bu voqelikka mu- nosabatni ham ifodalaydi (avvalgi ikki frazemada ijobiy munosabat, keyingi frazemada esa salbiy munosabat ifodalanadi): i b r o h i m. xursandmisan, xafa qilayotgani yo‘qmi? g u l s a r a. yo‘q! yer−u ko‘kka ishonmaydi, bo- shiga ko‘taradi (yashin). otang — xurofatga mukkasidan ketgan odam (yashin). baho semasi (frazema mazmun jihatining voqelikka munosabat bildirish belgisi)ning leksemalardagi va frazemalardagi mavqei farqi frazemalar nutqda asosan lisoniy ma'nosi bilan ishlatiladi. shu bilan birga frazemani yangicha lug‘aviy mazmun bilan ishlatish ham uchraydi. masalan, chakag(i) ochil di frazemasi odatda 'ko‘p ma'ra− (hayvonga nisbatan), 'uzluksiz jovra−' (kishiga nisbatan) ma'nolarini anglatadi. oybek bu frazemani juda ustalik bilan yangi bir hodisa - pulemyotning o‘q uzishiga ko‘chirgan. bunday yangicha qo‘llash muvaffaqiyatli chiqqan, yozuvchi 'uzluksiz o‘q uz−' kabi yangicha ma'noni ifodalashga erishgan: pulemyotning chakagi ochilib ketdi. frazemani yangicha nutqiy qo‘llash hamma vaqt …

5 / 36

bu frazemada 'tabiatiga to‘g‘ri kelmay qolib yoqtirmaslik hissi uyg‘andi' ma'nosi yuzaga kelgan: 1) mastava k o‘ n g i l l a r i- n g i z g a t e g i b yu r g a n d i r (hakim nazir). 2) ammo har kuni bir xil narsani takror- layverish uning k o‘ n g l i g a t e g d i (ibrohim rahim). frazemaga xos ma'noning taraqqiyoti natijasida frazeologik ma'noning miqdori o‘zgaradi. bir frazeologik ma'no asosida ikkinchi frazeologik ma'noning yuzaga kelishi ikki xil hodisaga - ko‘pma'nolilikka yoki omonimiyaga olib keladi. bir frazema ba'zan zid mazmunli lug‘aviy ma'nolarni anglatadi. masalan, yurag(i) qinidan chiq[ayoz]di frazemasi qattiq hayajonlanishni anglatadi, lekin bunday holat tashvishga ham, sevinchga ham bog‘lanadi: 1)qo‘rqmayman deb bo‘lmaydi, o‘g‘lim. shunaqa vaqtda odamning y u r a g i q i n i d a n ch i q i b k e t a …

Want to read more?

Download all 36 pages for free via Telegram.

Download full file

About "frazemalar mavzusida o'zbek tili leksikologiyasi"

o‘zbekiston milliy universiteti horijy filologiyasi fakulteti o‘zbek fan: hozirgi o‘zbek tili (leksikologiya) mavzu. frazemalarning mazmun jihati mavzu rejasi 1 frazeologik ma’no. 2 frazemalarda ko‘p ma’nolilik. 3 frazemalarda sinonimik munosabat. frazeologik butunlik va frazeologik chatishma frazosemema. frazeologik birliklarning turkumlanishi. frazeologik birliklarda grammatik turkumlar. mavzu bo`yicha tayanch tushunchalar: sinonimik munosabat. frazeologik chatishma, frazeologik ma’no frazemalarda ko‘p ma’nolilik, sinonimik munosabat. frazemalarning mazmun jihati lisoniy birlik sifatida frazemalarda ham xuddi leksemalarda bo‘lganidek nomlash vazifasi va ma`lum bir ma`noni bildirish vazifasi xos frazemada ikki va undan ortin leksema o‘z leksik ma'no mustaqilligini yo‘qotgan holda bir umum...

This file contains 36 pages in PPTX format (228.3 KB). To download "frazemalar mavzusida o'zbek tili leksikologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: frazemalar mavzusida o'zbek til… PPTX 36 pages Free download Telegram

frazemalar mavzusida o'zbek tili leksikologiyasi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "frazemalar mavzusida o'zbek tili leksikologiyasi"

Similar files