yer sharning xarkati

PDF 10 pages 262.6 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 262.6 KB

File type PDF

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

mashg‘ulot turi: amaliy mashg‘ulot mavzu: yer sharning xarkati mavzu rejasi: 1.yil fasillarning almashishi 2. kecha va kunduz sutkalik ritm. yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi. yer shari o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa tomon aylanadi. u o‘z o‘qi atrofini 23 soat 56 minut 4 sekundda to‘la bir marta aylanib chiqadi. yerning yana shu o‘z o‘qi tevaragida aylanib chiqish vaqti sutka deb aytiladi. sutka yaxlit qilib 24 soat deb olingan. yer aylanishining burchak hisobidagi tezligi uning hamma qismida teng, u bir soat vaqt ichida 150 siljiydi (3600:240=150). lekin yer aylanishining masofa hisobidagi tezligi bir yil emas, turli paralellar uchun turlichadir. agar ekvator atrofida u sekundiga 464 m tezlikda aylanib katta doira hosil qilsa, undan har ikkala qutbga borgan sari aylanish tezligi sustlashadi va kichik aylana yasaydi. yer o‘qining uchida joylashgan ikki nuqta (shimoliy qutb va janubiy qutb) yerning sutkalik harakati jarayonida bir joyda harakatsiz turadi, ya’ni yerning boshqa nuqtalari singari aylana yasamaydi. kishilar …

2 / 10

ing qumga tekkan uchi bir necha iz (chiziq) qoldirgan. bunday bir-biridan burchak bilan farq qiluvchi chiziqlar (yo‘llar) hosil bo‘lishiga sabab mexanikadan ma’lumki, erkin harakat qilayotgan jism (mayatnik)ga tashqaridan tazyiq bo‘lmasa o‘z yo‘nalishini o‘zgartirmaydi. demak, mayatnik yo‘nalishini o‘zgartirgan emas, balki uning tagidagi tekislik g‘arbdan sharqqa tomon aylanmoqda: natijada mayatnikning dastlabki izi bilan keying izlari orasida farq (burchak) hosil bo‘lgan. mayatnik bir soatda 150, 24 soatda esa 3600 hosil qilgan. chunki yer shari 24 soatda o‘z o‘qi atrofini bir marta aylanib chiqadi. 2) yer geoid shaklga ega, ya’ni qutblari siqiq, ekvator atrofi qabarib chiqqan. bu – yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi orqasida bo‘ladigan markazdan qochirma kuch natijasida hosil bo‘lgandir. ekvator ustida markazdan qochirma kuch katta, qutblarga borgan sari kamayadi, qutblarda esa nolga teng bo‘ladi; 3) yuqoridan tashlangan jism yer yuziga tekkuncha sharqqa tomon bir oz og‘adi. agar 158,5 mm sharqqa tomon buriladi. yer shari harakat qilmaganda edi, bu jism to‘g‘ri tushgan bo‘lur …

3 / 10

sa, teskari tomoni, aksincha, markazdan qochirma kuch sababli ko‘tariladi. bu ikki ko‘tarilgan nuqtalar orasidagi suv yuzasi esa yer-oy chizig‘iga perpendikulyar holda pasayadi. oy sutkasi (24 soat 50 minut) davomida dengiz suvi ikki marta ko‘tariladi va ikki marta pasayadi. demak, suv ko‘tarilishi va qaytishi orasidagi vaqt 6 soat-u 12 minut, 30 sekundga teng. dengiz suvi sathining ko‘tarilib va pasayib turishi muhim geografik oqibatlarga olib keladi. past qirg‘oqlarni suv bosadi, chunki dunyo okeanida suvning ko‘tarilishi o‘rtacha 20 sm bo‘lsa ham, ba’zi qo‘ltiqlarda 13-18 m ga yetadi. natijada dengiz suvi qirg‘oqni yemiradi, qirg‘oq relefini o‘zgartiradi. 7) yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi tufayli uning shimoliy va janubiy qismida o‘z holatini o‘zgartiradigan ikki nuqta – qutblar vujudga kelgan. o‘sha ikki qutbni birlashtiruvchi chiziqlar meridianlar deyiladi. yer sharidagi o‘sha ikki qutbdan baravar masofada turadigan doira o‘tkaziladi va bu doira ekvator deyiladi. bu chiziq yer sharini ikki yarim sharga – shimoliy va janubiy yarimsharlarga ajratib turadi. karta …

4 / 10

kengligi va uzunlik va uzunligini aniq toping. b, v, g nuqtalarini taxminan (o-yerning markazi; pva p1-qutblar;) ko‘rsating). eq-ekvator; pcp1-bosh meridian; pavp1-a nuqtaning meridiani; aov-burchagi-a nuqtaning kengligi; voc-burchagi a nuqtaning geografik uzunligi ekvator, qutblar, meridian va parallellarning gradus to‘rining elementlari hisoblanib, ular gorizont tomonlarini ham ko‘rsatib turadi: meridianlar yer sharining shimol va janubini, parallellar esa sharq va g‘arbini ko‘rsatadi. yer sharini xayolan meridian va parallellarga bo‘lib, koordinatalar sistemasini vujudga keltirishning ahamiyati juda katta. chunki kenglik va uzunliklardan foydalanib, yer sharidagi istagan nuqtani topish va aniqlash mumkin. ekvatorda bir gradus 111,3 km ga, bir minut 1,8 km ga, 1 sekund 30 m ga teng. 8) yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi tufayli vaqt birligi - sutka vujudga kelgan. bir sutkada, ya’ni 24 soat ichida yer sharidagi meridianlarning hammasi birin-ketin quyosh oldidan bir marta o‘tadi. quyoshga qarab turgan meridianda tush bo‘lsa, unga teskari turgan meridianda yarim kecha bo‘ladi. bunday jarayonni yerning sutkali ritmikligi deyiladi. …

5 / 10

ka vaqtlari har xil bo‘ladi. lekin bir meridianning boshidan oxirigacha hamma joyida vaqt bir xildir. demak, har bir meridianning o‘z mahalliy vaqti mavjud. chunki har bir 150 geografik uzunlik bir soatga (360:24 soat=150), 10 geografik uzunlik esa 4 minutga (600:150=4 minut) teng. mahalliy vaqt foydalanish uchun ancha noqulay. chunki, ma’lum meridiandan bir necha o‘n kilometr g‘arbga yoki sharqqa yurilsa, soatni bir necha minut oldinga surish yoki orqaga surishga to‘g‘ri kelardi. ana shu noqulaylikdan qutilish uchun xalqaro kelishuvga ko‘ra, mintaqa vaqti qabul qilingan, ya’ni vaqt soat mintaqalariga muvofiq hisoblangan va yer shari 24 soat mintaqasiga bo‘lingan. har bir mintaqa 150 geografik uzunlikka teng. boshlang‘ich meridian o‘z ichiga sharqiy uzunlikdan 7,50 va g‘arbiy uzunlikdan 7,50 olgan bo‘lib, boshlang‘ich (nol) mintaqani tashkil etadi. boshlang‘ich mintaqadan sharqda – 7,50 bilan 22,50 sharqiy uzunlik o‘rtasida ikkinchi mintaqa, 22,50 bilan 37,50 sharqiy uzunlik orasida uchinchi mintaqa joylashgan va hokazo. bir mintaqadan ikkinchi mintaqaga o‘tilganda bir soat …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yer sharning xarkati"

mashg‘ulot turi: amaliy mashg‘ulot mavzu: yer sharning xarkati mavzu rejasi: 1.yil fasillarning almashishi 2. kecha va kunduz sutkalik ritm. yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi. yer shari o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa tomon aylanadi. u o‘z o‘qi atrofini 23 soat 56 minut 4 sekundda to‘la bir marta aylanib chiqadi. yerning yana shu o‘z o‘qi tevaragida aylanib chiqish vaqti sutka deb aytiladi. sutka yaxlit qilib 24 soat deb olingan. yer aylanishining burchak hisobidagi tezligi uning hamma qismida teng, u bir soat vaqt ichida 150 siljiydi (3600:240=150). lekin yer aylanishining masofa hisobidagi tezligi bir yil emas, turli paralellar uchun turlichadir. agar ekvator atrofida u sekundiga 464 m tezlikda aylanib katta doira hosil qilsa, undan har ikkala qutbga borgan sari aylanish tezligi sus...

This file contains 10 pages in PDF format (262.6 KB). To download "yer sharning xarkati", click the Telegram button on the left.

Tags: yer sharning xarkati PDF 10 pages Free download Telegram