rossiyada turkiy tillar tadqiqi

DOCX 12 pages 43.3 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 43.3 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

rossiyada turkiy tillar tadqiqi reja: 1. rus va turkiy xalqlarning aloqasi hamda uning manbalarda aks etishi. 2. rossiyada turkiy tillarning o‘rganilishining sabablari. 3. rossiyadagi turkologiya maktablari. 4. rus turkologlarining ilmiy foliyati va turkiyshunoslik taraqqiyoti. tayanch iboralar: turkologiya, rus turkologiyasi, ural-oltoy nazariyasi, tillarning o‘rganish tajribasi, uryanxay (tuva) tili, lingivistik lug‘at, turkey dialektlar, turkey tillar folklori. turkiy tillarni o‘rganishning alohida fan sifatida shakllanishi va rivojlanishida rus turkolog olimlarining xizmatlari ham katta. rus turkolog olimlarining tishunoslikka oid tadqiqotlari natijasida turkiy tillarning ilmiy grammatikasi yuzaga keldi, turkiy tillarning mukammal tasnifi yaratildi. rossiyada turkiy tillarni o‘rganish xix asrning ikkinchi yarmida keng quloch yoydi. bu davrda peterburg, moskva, qozon kabi rus shaharlarida turkiy tillar jiddiy o‘rganila boshlandi. ruslar bilan turkiy xalqlarning o‘zaro munosabatlari juda qadim zamonlarda boshlangan. “slovo o polku igoreve” (xi asr) asaridagi bir qancha turkiycha so‘zlar bu munosabatlar tilda ham o‘z ifodasini topganligidan dalolat beradi. xii asr durdonasi bo‘lgan o‘zbek tilida “igor polki haqida …

2 / 12

siyo oltin o‘rda xonlarining buyruq va farmoyishlarini tushunish, ularni rus tiliga tarjima qilish zarurati ham sabab bo‘ldi. ayniqsa, 1552-yilda qozon, 1554-yilda astraxan bosib olingandan keyin ruslarning o‘rta osiyo xalqlari bilan yaqinlashuviga yo‘l ochildi. kavkaz va sibir yerlarini, bu yerlarda yashaydigan xalqlarni va ularning tillarini o‘rganishga imkoniyat tug‘ildi. bunday shart-sharoitlar rossiyada turkologiyaga qiziqishni kuchaytirdi. rossiyada turkiy filologiya masalalarini o‘rganish an'anasining vujudga kelishini ikki bosqichga bo‘lish mumkin: 1. turkiy xalqlar tili va adabiyotiga oid materiallarni to‘plash (xvii asrning ikkinchi yarmigacha). 2. turkiy xalqlar tili va adabiyotiga oid materiallarni ilmiy o‘rganishning boshlanishi (xvii asrning ikkinchi yarmi). turkiy tillar haqidagi ilk ma’lumotlar, asosan, toponimiyaga oid ma'lumotlar bo‘lib, gollandiya elchilari tarkibida rossiyaga kelgan nikolas kopnelisson vitzenning (1641-1717) “severnaya i vostochnaya taptariya” nomli asarida berilgan. a.n.kononovning ko‘rsatishicha, pyotr i ning 1700-yil 18-iyundagi farmoniga ko‘ra til o‘rganish doirasi yanada kengaydi va kuchaydi. u turk, arab, fors tillari bo‘yicha tarjimonlar tayyorlash maqsadida eronga o‘quvchilar yubordi. kavkaz va sibirga …

3 / 12

hamda etnografiyasini o‘rganadi. natijada “novoy geografi-cheskoy opisaniy velikoy tatarii”, “severnaya i vostochnaya chast yevropi” asarlarini yaratadi. o‘z asarlarida tavsiflangan xalqlar va ularning tillarini olti guruhga bo‘ladi: 1) obr-vengerlar, finlar; 2) turklar, qrim tatarlari, o‘zbeklar, boshqirdlar, turkmanlar, sibirlik tatarlar, chuvashlar; 3) samodiy xalqlari; 4) qalmoqlar, manjurlar, tangutlar (tibetliklar); 5) qamasinlar, tunguslar, koryaklar, kurillar; 6) avarlar, qumiqlar, kubachinlar, cherkaslar. akademik a.n.kononovning yozishicha, bu tasnif ural-oltoy tillari birligi nazariyasining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. umuman, xviii asrning ikkinchi yarmida, turkiy tillarni o‘rganishga e’tibor kuchaydi. imperator yekaterina ii ning maxsus farmoniga asosan akademik a.s.pallas rahbarligida 1786-1787-yillarda “barcha tillar va shevalarning qiyosiy lug‘atlari” nomli ulkan asar yaratildi. asarda 285 ruscha so‘z 200 tilga tarjima qilinadi. bundan 51 tasi yevropa tillari, 149 tasi osiyo tillari va shevalaridir. asarda turkiy tillardan usmonli turk, qozon tatari, qirg‘iz, boshqird, yoqut, chuvash, turkman tillari va buxoro, xiva, boshqird urug‘i shevalari haqida ma’lumotlar berilgan. bu lug‘at rossiyada leksikografiya va qiyosiy tilshunoslikni yuzaga …

4 / 12

bilan berilgan. lug‘atning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u qisqa grammatik ocherk bilan boshlangan. u arab leksikografiyasi an’analari ta’sirida yaratilgan turkiy lug‘atlarni eslatadi. rossiyada pyotr farmoniga ko‘ra, sharqshunos kadrlar tayyorlashda georgiy yakovlovich ker (1692-1740) ning xizmatlari ham katta. ker – leypsig universitetining magistri, bir qancha musulmon xalqlari tillarining bilimdoni edi. rossiyaga u graf osterman tomonidan taklif qilingan va tashqi ishlar kollegiyasida tarjimon hamda sharq tillari muallimi vazifalarida ishlagan edi. ker fanlar akademiya-sida ishlamasa ham, 1733-yilda akademiyada ko‘rib chiqish uchun “rossiya imperiyasida sharq fani va tillari jamiyati yoki akademiyasini tashkil qilish” loyihasini taqdim etdi. afsuski, bu loyiha qo‘lyozma holida qolib ketdi va akademik fren 1821-yildagina fanlar akademiyasi arxividan bu qo‘lyozmani topib oldi. “o‘zining loyihasida, – deb yozgan edi i.y. krachkovskiy, – ker sharqda asosiy va amaliy ishlar xodimlari tayyorlash masalalariga to‘xtalgan. zarur o‘quv qurollari yaratish haqida gapirgan. keng tadqiqot ishlarini rejalashtirgan. rossiya davlati uchun arab, fors, turk va tatar xalqlarining tarixiy manbalaridan …

5 / 12

ossiya imperatori saroyiga tez-tez tashrif buyurishardi. ular bilan nozik masalalarda suhbatlashish uchun ham tarjimonlar zarur edi. 4. turkiya, eron, tataristonda xizmat qiluvchi harbiy boshliqlar, amaldor, maslahatchi va xizmatchilar bu yerdagi xalqlarning urf-odati, tilini bilishi va ularni rossiya davlatiga xizmat qildira olishlari zarur edi. 5. rus olimlarida, tilshunoslarida o‘zga xalqlar hayotiga, jumladan, turkiy xalqlar hayoti, madaniyati, san'ati, adabiyoti, tarixi, xususan, tilini o‘rganishga qiziqish kuchli edi. shularning mahsuli va natijasi o‘laroq, rossiyaning peterburg, moskva, qozon shaharlarida turkiy tillar o‘rganildi. turkiy xalqlar tilini va adabiyotini o‘rganishda moskva davlat universiteti va sharq tillari lazerev instituti alohida o‘rin tutadi. bu o‘quv yurtlarida f.y. korsh, v.a. gordlevskiy kabi yetuk turkolog olimlar ishlagan. fedor yevgenyevich korsh (1843-1915) moskva davlat universitetining tarix-filologiya fakultetida sanskrit, arab, fors tillari bo‘yicha tahsil oldi, mustaqil ravishda turkiy tillarni o‘rgandi. moskva davlat universitetida dosent, professor lavozimlarida ishladi. sharq tillari lazerev institutida fors tilidan dars berdi. u turkiy filologiyaning taraqqiyotiga sezilarli hissa qo‘shgan. uning …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "rossiyada turkiy tillar tadqiqi"

rossiyada turkiy tillar tadqiqi reja: 1. rus va turkiy xalqlarning aloqasi hamda uning manbalarda aks etishi. 2. rossiyada turkiy tillarning o‘rganilishining sabablari. 3. rossiyadagi turkologiya maktablari. 4. rus turkologlarining ilmiy foliyati va turkiyshunoslik taraqqiyoti. tayanch iboralar: turkologiya, rus turkologiyasi, ural-oltoy nazariyasi, tillarning o‘rganish tajribasi, uryanxay (tuva) tili, lingivistik lug‘at, turkey dialektlar, turkey tillar folklori. turkiy tillarni o‘rganishning alohida fan sifatida shakllanishi va rivojlanishida rus turkolog olimlarining xizmatlari ham katta. rus turkolog olimlarining tishunoslikka oid tadqiqotlari natijasida turkiy tillarning ilmiy grammatikasi yuzaga keldi, turkiy tillarning mukammal tasnifi yaratildi. rossiyada turkiy tillarni o‘rganish ...

This file contains 12 pages in DOCX format (43.3 KB). To download "rossiyada turkiy tillar tadqiqi", click the Telegram button on the left.

Tags: rossiyada turkiy tillar tadqiqi DOCX 12 pages Free download Telegram