geodeziya fani, uning axamiyati va vazifalari

DOCX 6 pages 86.4 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 86.4 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

1-ma’ruza. kirish. geodeziya fani, uning axamiyati va vazifalari. reja: 1. geodeziya fani haqida umumiy ma’lumotlar. 2. geodeziya fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi. 3. geodeziya fani tarixidan qisqacha ma’lumot. tayanch iboralar: yer, bulish, yerning shakli va o‘lchamlari, nuqtalar o‘rni, xarita, plan, qog‘ozda tasvirlash, matematika, astronomiya, fizika, mexanika, kosmik, misr, gresiya, xitoy, urta osiyo, nil daryosi, xarobot, pifogor, evdoks, eratosfen, gradus o‘lchash usuli, beruniy, hindiston, ufqning pasayish burchagi. geodeziya so‘zi grekcha so‘z bo‘lib geo-yer, dezus-bo‘lish degan ma’noni bildiradi. geodeziya fani-yerning shakli va ulchamlari, yer yuzidagi nuqtalarning bir-biriga nisbatan o‘rnini aniqlashda, yer yuzining xarita, plan, qirqimlarini, tuzishda hamda muxandislik inshootlarini qurishda bajariladigan o‘lchashlar nazariyasi va amaliyoti haqidagi fandir. shunga ko‘ra, geodeziya fani amaliy geometriya (yer o‘lchash) deb ham yuritilgan. lekin hozirda geodeziya xalq xujaligining turli sohalaridagi qurilishga doir muhim va murakkab masalalarni yechish bilan shug‘ullanadi. masalan, yer shakli va kattaligini aniqlash, yer yuzasi ma’lum qismining plan, karta va profillarini chizish, qishloq xo‘jaligini planlashtirish, …

2 / 6

oliy geodeziya deyiladi. geodeziyaning xalq xo‘jaligidagi turli sohalarda bino, yo‘l, kanal, aerodrom, stansiya kabi injenerlik inshootlari o‘rnini aniqlash, ularni plan, karta va profilda loyihalash, joyga ko‘chirish va qurish hamda undagi o‘zgarishlarni kuzatish ishlariga doir o‘lchash usullarini o‘rganuvchi maxsus bo‘lim injenerlik geodeziyasi deyiladi. demak, injenerlik geodeziyasi geodeziya fani qoidalarini turli injenerlik inshootlari barpo etishga doir o‘lchash ishlariga tatbiq etish yo‘llarini o‘rganadi. yer yuzasining kata qismini qog‘ozda tasvirlashning qoida va usullarini o‘rganuvchi fan kartografiya deyiladi. aviatsiyaning taraqqiy etishi bilan geodeziyaning s’yomka (plan olish) ishlarida joyni havodan suratga olish usuli qo‘llanila boshladi: bu usul qoidalarini o‘rganuvchi fan aerofoto-geodeziya deyiladi. yerning sun’iy yo‘ldoshidan turib yer shaklini aniqlash va yer yuzasi suratini olish usullarini o‘rganuvchi fan kosmik geodeziya deb ataladi. yer massasida uzluksiz bo‘lib turgan geologik va geofezik hodisalar yer shakli va yuzasining o‘zgarishsiz qolmaydi. shunga ko‘ra, hozirgi geodeziya fanining vazifasi yer yuzasida bo‘ladigan hodisalarni statikaviy hol deb qaramay, balki murakkab dinamikaviy jarayon deb qarab, …

3 / 6

ki yo‘l o‘tkazish uchun avval shu inshoot o‘tishiga mo‘ljallangan joy kartada belgilanadi, keyin u bilan joyda tanishiladi (bu ish rekognossirovka deyiladi), yo‘lning o‘q chizig‘i belgilanadiki, inshoot qurish uchun mo‘ljallangan bu joy trassa deyiladi. trassaning o‘q chizig‘i belgilanib joy s’yomka qilingach, nivelirlanadi. o‘q chizig‘i profili chizilib, loyiha chiziqlari o‘tkazilgach, ish otmetkalari hisoblanadi. so‘ngra loyihadagi nuqtalar otmetkalari bo‘yicha joyga ko‘chiriladi. shundan keyingina qurilish ishi boshlanadi. geodeziyaning boshqa fanlarga bog‘liqligi. geodeziya fani matematika, astronomiya, geografiya fanlari bilan bir vaqtda va chambarchas munosabatda taraqqiy etdi. geodezik asboblar nazariy jihatdan fizik qonunlari asosida yasaladi, o‘lchash natijalari matematik qoidalar bo‘yicha hisoblanadi. yer yuzasida nuqtalar o‘rni geografik va astronomik koordinatalar bo‘yicha belgilanadi. yer shakli va uning o‘zgarishidagi jarayonlarni o‘rganishda geofezika va geologiya kabi fanlardan foydalaniladi. hozirgi davrda geodeziya fani mexanika, avtomatika, elektronika fanlari bilan va, hatto, kosmik kuzatish natijalari bilan bog‘liq holda taraqqiy etmoqda. geodeziya fani tarixidan qisqacha ma’lumot. geodeziya qadimiy fan bo‘lib, kishilik jamiyati yashash sharoitining …

4 / 6

s. qadimiy madaniyat o‘chog‘i bo‘lgan bobil-osuriylar yerida olib borilgan arxeologik qazilmalarda miloddan 3 ming yil ilgari chizilgan joy plani topilgan. dajla (tigr) va firot (yevfrat) daryolarining suvidan sug‘orishda foydalanish uchun sun’iy gidrotexnikaviy qurilmalar barpo etilgan. hatto miloddan 2150 yil ilgari firot daryosi tagidan 0,9 km uzunlikdagi tonel qazish uchun daryo boshqa joydan o‘tkazilgan. misrda nil daryosidan sug‘orish kanali o‘tkazishda xarobot nomli 6 m li yog‘och nov yordamida nivelirlash ishi bajarilgan. xarobot suv bilan to‘ldirilib, ikki uchiga shovun osilganki, bular xarobot uchlarining yer yuzasidan balandligini ko‘rsatgan. shu asbob yordamida nil daryosidan suvaysh kanaligacha 150 km masofa nivelirlangan. bu suv niveliri hozirgi nivelerning dastlabki ko‘rinishi deyish mumkin. misirdagi tengi yo‘q mahobatli ehromlar (piramidalar), saroy va qasrlar qurish albatta geodezik ishlarsiz bo‘lmagan. inshoot qurish, sug‘orish kanallari o‘tkazish, loyihani joyiga ko‘chirish va turli rejalash ishlarini geometrik jihatdan tshg‘ri amalga oshirishda geodezik ishlar bajarilganki, bu hol geodeziyaning ham rivojlanishiga yo‘l ochgan. misr, bobil-osuriya, hindiston va …

5 / 6

i qanday chiqarganliklari haqida ma’lumot yo‘q. aflotun (427-348) so‘zicha uning ustozi suqrot (miloddan oldingi 450 yil atrofida) yerni shar deb uning kattaligini aniqlashga uringan. ma’lumotlarga ko‘ra, knedlik astonom evdoks (408-355) kned oroli va misrda turib kanopus yo’lduzini kuzatish yo‘li bilan yer shari aylanasining uzunligini s=400 ming stadiya chiqardi.agar stadiyani 176 m desak, s=70 400 km, stadiyani 150 m desak, s=60 000 km bo‘ladi. lekin bu soni mashhur arastu (384-322) birinchi bo‘lib e’lon qilganidan uning nomi bilan yuritiladi. bu soning qanday topilganligi ma’lum emas. yer ulchamini aniqlashda evdoks, dikearx (326-266) yoki aristarx (miloddan 4-3 asroar ilgari) asvon va dardanelldagi lisimaxiya nomli joyni bir meridianda yotadi deb, bu shaharlardan ma’lum yo’lduzga qarab zenit masofani o‘lchaganlar. zenit masofasining farqi meridian aylanasining o‘n beshdan biriga teng deb olganlar. shu vaqt yer aylanasining uzunligi s kuzatish o‘tkazilgan shaharlar orasidagi masofa s dan 15 marta katta bo‘ladi, ya’ni s=15s. ikki shahar oralig‘ini 20000 stadiya deb olib …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "geodeziya fani, uning axamiyati va vazifalari"

1-ma’ruza. kirish. geodeziya fani, uning axamiyati va vazifalari. reja: 1. geodeziya fani haqida umumiy ma’lumotlar. 2. geodeziya fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi. 3. geodeziya fani tarixidan qisqacha ma’lumot. tayanch iboralar: yer, bulish, yerning shakli va o‘lchamlari, nuqtalar o‘rni, xarita, plan, qog‘ozda tasvirlash, matematika, astronomiya, fizika, mexanika, kosmik, misr, gresiya, xitoy, urta osiyo, nil daryosi, xarobot, pifogor, evdoks, eratosfen, gradus o‘lchash usuli, beruniy, hindiston, ufqning pasayish burchagi. geodeziya so‘zi grekcha so‘z bo‘lib geo-yer, dezus-bo‘lish degan ma’noni bildiradi. geodeziya fani-yerning shakli va ulchamlari, yer yuzidagi nuqtalarning bir-biriga nisbatan o‘rnini aniqlashda, yer yuzining xarita, plan, qirqimlarini, tuzishda hamda muxandislik ...

This file contains 6 pages in DOCX format (86.4 KB). To download "geodeziya fani, uning axamiyati va vazifalari", click the Telegram button on the left.

Tags: geodeziya fani, uning axamiyati… DOCX 6 pages Free download Telegram