evropada uyg`onish davridagi tilshunoslik

DOCX 11 pages 30.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 30.0 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

mavzu: evropada uyg`onish davridagi tilshunoslik reja: 1. o`rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi. 2. xalqaro sun’iy tillar loyihalari va ularning ahamiyati. 3. rossiyada tilshunoslik. uyg`onish davri tilshunosligi xv-xviii asrlarni o`z ichiga oladi. uyg`onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro`-e`tibori susayib, antik davrga bo`lgan e`tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. anig`i, uyg`onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. uyg`onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo`lgan g`alabasi bilan yakunlandi. shunga ko`ra ushbu davrda insoniylik g`oyalari, milliy o`zini anglash, san`at va adabiyotga bo`lgan qiziqish, fanga bo`lgan jiddiy qarash, e`tibor kuchaydi, o`sdi. yangi asr yevropada kolumb, magellan, galiley, kopernik, dekart, n`yuton, leybnic, lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va ulkan olimlarni yuzaga chiqaradi. uyg`onish davrida, dastavval, dunyo tillari haqidagi ma`lumotlar ancha ko`paydi. tilshunoslik fanining keyingi taraqqiyoti uchun muhim va zarur bo`lgan lisoniy materiallarni, faktlarni to`plash, yig`ish jarayoni amalga oshirildi. kapitalizmga o`tish, uning rivoji, millatlar va milliy tillarning yuzaga …

2 / 11

sini ko`tardi. ovrupo olimlarining – yunon va rimliklarning boy madaniy va ma`rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning-matnlarning nashr qilinishi hamda ularni sharhlash natijasida mumkin bo`ldi. antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharhlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari katta bo`ldi. bular: jyul` cezar` skaliger (1484-1558), robert stefanus (1503-1559), uning o`g`li genrix stefanus (1528-1598), gerxardt iogann fossiy, sharl` dyukanj, iogann reyxlin, iogann melanxton va boshqalar. j.skaliger «lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo`lsa, r. stefanus «lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e`lon qiladi. g.stefanus esa yunon tiliga bag`ishlab, «grek tili xazinasi» asarini chop ettirdi. ayni vaqtda sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o`rganishga bo`lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. ya`ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, efiopiya tillari tadqiq qilindi. qator asarlar yaratildi. i.reyxlin qadimgi yahudiy tili grammatikasini (1506) yaratib… unda birinchi bo`lib, «affiks» terminini qo`lladi va bu termin xvi-xviii …

3 / 11

garish bo`lib, yangi tipdagi grammatika, lug`atlar-ko`p tomli katta lug`atlar maydonga keldi. ana shunday lug`atlardan biri rus sayyohi akademik pyotr simon pallasning «barcha tillar va shevalarning (lahjalarning) qiyosiy lug`ati» asaridir. 272 tilga oid to`rt tilli bu lug`at peterburgda 1786-1791 yillarda nashr qilingan bo`lib, unda ruscha so`zlarning 272 tilga qilingan tarjimasi beriladi va qiyoslanadi. bu lug`at qiyosiy-tarjima lug`at sifatida e`lon qilinadi. mazkur lug`atga osiyo, evropa, afrika va amerika tillari kiritiladi, ushbu tillarga oid materiallar beriladi. yana bir katta lug`at ispaniyalik lorenco gervasning «ma`lum xalqlar tillarining katalogi» (madrid 1800-1804) asaridir. ushbu lug`at 307 tilga oid leksik va grammatik ma`lumotlarni berishi bilan ajralib turadi. leksikografik tadqiqotlar yo`nalishida ma`lum bo`lgan ishlardan biri nemis olimlari i.k.adelung va i.s.faterlarning «mitridat yoki umumiy tilshunoslik» lug`atidir. ushbu lug`at 500 ta tilni qamrab olishi, ular haqida ma`lumotlar berishi bilan e`tiborga loyiq bo`lgan. xullas, ko`plab tillarni o`z ichiga olgan qator lug`atlarning nashr qilinishiga, ulardagi ma`lumotlarning to`liq va mukammal emasligiga qaramay, bunday …

4 / 11

iqiy grammatika yaratish ta`limotining eng muhim g`oyaviy asosi bo`lib, ma`rifat asrining (xvii-xviii) etakchi falsafiy yo`nalishi bo`lgan ratsionalizm maydonga chiqdi. ya`ni aql - idrok asosida ish ko`rish - ratsionalizm tilshunoslikka ham jiddiy ta`sir ko`rsatdi. shunga ko`ra har qanday tillarning grammatik kategoriyalarini mantiqiy kategoriyalarning namoyon bo`lishi, yuzaga chiqishi sifatida tushunish kuchaydi. natijada ratsionalizm ta`limotining talablari asosida umumiy (ratsional, falsafiy yoki mantiqiy) grammatika yaratish g`oyasi amalga oshirila boshlandi. 1660 yilda parij atrofidagi por-royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos anton arno va tilshunos klod lanslolar ilk bor «umumiy ratsional grammatika» asarini fransuz tilida yaratib, parijda nashr qildilar. por-royal grammatikasi qadimgi yunon, qadimgi yahudiy, lotin va fransuz tillari materiallari asosida yaratildi. ammo u qiyosiy yoki chog`ishtirma grammatika emas, balki mantiqiy-tipologik grammatika hisoblanadi. ushbu grammatika o`z oldiga «barcha tillarga xos umumiy principlarni va ularda uchraydigan farqlarning sabablarini» aniqlash vazifasini qo`yadi. por-royal grammatikasida birinchi bor grammatika bilan mantiq o`rtasidagi aloqa, bog`lanish nazariy jahatdan asoslab berildi. agar til tafakkurni …

5 / 11

yigirma uch bobida esa morfologiya masalalari - ot, sifat, olmosh, fe`l, sifatdosh, ravish, bog`lovchi, undov - ularga xos xususiyatlar, kategoriyalar; faqat oxirigi yigirma to`rtinchi bobida esa sintaksis masalalari - so`z birikmasi va gap kabilar haqida fikr yuritiladi. mantiqiy grammatika yohud grammatikadagi mantiqiy yo`nalish so`zsiz fikr (ma`no), fikrsiz (ma`nosiz) so`z yo`qligi tushunchasidan kelib chiqib, grammatik va mantiqiy kategoriyalarni - so`z bilan tushunchani - ularni aynan bir narsa deb biladi. albatta, mantiqiy kategoriyalar bilan grammatik kategoriya-larning o`zaro muvofiq kelishi, teng bo`lishi mavjud hodisa. u shubha uyg`otmaydi. ammo bu mantiqning barcha kategoriyalari tilda to`g`ridan - to`g`ri o`z aksini topishi shart degani emas (masalan, tushunchaning so`z ma`nosiga, hukm va xulosaning esa turli tipdagi gaplarga mos bo`lishi, muvofiq bo`lishi kabilar). fransuz tilshunosi sh.balli to`g`ri aytganidek, «til orqali ifodalangan har bir fikr mantiqiy, psixologik va lisoniy jihatdan aniqlanadi», baholanadi. ushbu fanlarning har biri gapni o`z nuqtai nazaridan o`rganadi. bu – aksioma. aristotel` to`g`ri qayd etganidek, «har …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "evropada uyg`onish davridagi tilshunoslik"

mavzu: evropada uyg`onish davridagi tilshunoslik reja: 1. o`rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi. 2. xalqaro sun’iy tillar loyihalari va ularning ahamiyati. 3. rossiyada tilshunoslik. uyg`onish davri tilshunosligi xv-xviii asrlarni o`z ichiga oladi. uyg`onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro`-e`tibori susayib, antik davrga bo`lgan e`tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. anig`i, uyg`onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. uyg`onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo`lgan g`alabasi bilan yakunlandi. shunga ko`ra ushbu davrda insoniylik g`oyalari, milliy o`zini anglash, san`at va adabiyotga bo`lgan qiziqish, fanga bo`lgan jiddiy qarash, e`tibor kuchaydi...

This file contains 11 pages in DOCX format (30.0 KB). To download "evropada uyg`onish davridagi tilshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: evropada uyg`onish davridagi ti… DOCX 11 pages Free download Telegram