tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi

DOCX 15 pages 34.1 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 34.1 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

mavzu: tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi reja: 1. eng qadimgi tilshunoslik maktablari. 2. qadimgi hind tilshunosligi. 3. qadimgi xitoy tilshunosligi. 4. qadimgi gretsiya va rimda tilshunoslik. tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida xix asrning birinchi choragida (1816 yilda) fanlar olamiga kirib keldi. shak-shubhasiz, tilshunoslik ham boshqa qator fanlar kabi tadqiqotlar, tajribalar, izlanishlar, g`oyalar, kuzatishlar natijasi, «mahsuli» sifatida o`zining alohida o`rganish ob`ektiga va tekshirish metodiga ega bo`ldi. qat`iy aytish mumkinki, jahon tilshunosligi fani ham shu kungi taraqqiyot bosqichiga etib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, «o`sish» davrini bosib o`tdi. u turli maktablar, oqimlar, ta`limotlar ta`sirida bo`ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisalar haq ida aytilgan fikrlar qarama qarshiligiga, til hodisalari haqida yaratilgan juda ko`plab manbalarga «guvoh bo`ldi», shakllandi. anig`i, tilshunoslik fani ham jahon fanlari sistemasida o`ziga xos va o`ziga mos doimiy mustahkam o`rin egalladi. tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta`limotlari, oqimlari, ilk bor, qadimgi hindiston, qadimgi yunoniston va qadimgi rim mamlakatlarida maydonga keldi. …

2 / 15

qadimgi yozma yodgorliklar tili (yozma nutq) bilan so`zlashuv tili (jonli nutq) orasida ajralish, nomoslik, «ziddiyat» yuzaga keldi. ushbu ziddiyatni, farqlanishni yo`qotish uchun hind olimlari qadimiy yozma yodgorliklar tilini o`rganishga, tadqiq qilishga, ularni ommaviylashtirishga jiddiy kirishdilar. ular qadimgi hindistonda alohida e`tiborga, hurmatga sazovor bo`lgan vedalardagi ma`nosi tushunarli bo`lmagan so`zlarni aniqlab, ularning ma`nosini izohladilar, sharhladilar. vedalar tiliga oid maxsus izohli lug`atlar tuzdilar, matnni fonetik va grammatik jihatdan tahlil qildilar. xullas, vedalar tilidagi so`z va jumlalar ma`nosini, ularning aniq talaffuzini, shaklini saqlab qolishga bo`lgan qat`iy intilish qadimgi hindistonda tilshunoslikning yuzaga kelishiga asosiy sabab bo`ldi. hindlar qadimiy davrda eng buyuk fonetikachi va gram-matikachi sifatida tanilganlar. ular fonetika sohasida yunonlardan ham oldin unli va undosh tovushlarni farq-laganlar, portlovchi va sirg`aluvchi, jarangli va jarangsiz to-vushlarni, tovush birikmalarini, bo`g`in, urg`u, intonaciya, cho`-ziqlik va qisqalik kabi fonetik hodisalarni, jarayonlarni bilganlar. shular yuzasidan mukammal ma`lumotlar qoldirganlar. qadimgi hind tilshunosligida fonema haqida ham muayyan tushunchalar bo`lgan. qadimgi hindlar so`zlarning faqat …

3 / 15

rining yaqinlashuvidan unlilar, bir-birlariga ta`siridan, ya`ni tegishidan undoshlar hosil bo`lishini qayd etganlar. agar yunon filologlari tovush almashinuvi masalasiga umuman ahamiyat bermagan bo`lsalar, hind tilshunoslari bu ja-rayonga alohida e`tibor berganlar, tadqiqot olib borganlar, ayni jarayonning o`ziga xosliklarini aniqlab berganlar. qiyoslang: sanskrit tiliga oid so`zlarda, masalan, vidma so`zi «biz bilamiz» ma`nosini bersa, veda «men bilaman» tushunchasini, vaidyas so`zi esa «olim», «ilmli» ma`nosini berishini ko`rsatib berganlar. qayd etilgan ma`no (tushuncha) o`zgarishlari esa i – e - ai unli tovushlarning almashinuvi natijasi ekanligi haqida ishonarli, asosli fikrlarni bayon qilganlar. qadimgi hind tilshunoslari grammatika - morfologiya sohasida ham ancha ishlarni amalga oshirdilar. ular bu yo`nalishda ham grek tilshunoslaridan ancha o`tib ketdilar. aniqrog`i, hind tilshunosi guru morfologiyaning uch bo`limdan tashkil topishini aniq ko`rsatib beradi va unga quyidagilarni kiritadi: 1. so`zlar tasnifi (so`z turkumlari). 2. so`z yasalishi. 3. so`z o`zgarishi. hindlar to`rtta so`z turkumini farqlaganlar: ot,fe`l, old ko`makchi va yuklama. hindlarda ot predmet ifodalovchi, fe`l esa harakat, …

4 / 15

morfemalar farqlangan. ovrupo olimlari hind tilshunoslarining ishlari bilan yaqindan tanishib, so`zlardan o`zak, so`z yasovchi va so`z o`zgar-tiruvchi morfemalarni ajratishga «kirishganlar». hindlar otlarda ettita kelishikni qayd etganlar: 1) bosh kelishik, 2) qaratqich kelishigi, 3) jo`nalish kelishigi, 4) tushum kelishigi, 5) qurol kelishigi, 6) chiqish (ablativ) kelishigi, 7) o`rin kelishigi. hind tilshunoslari qo`shma so`zlarning o`ttizga yaqin turini farqlaganlar. ular qo`shma so`zlarning tuzilishida komponentlar orasidagi munosabatlarga e`tibor berganlar. masalan: ot+ot//fe`l; sifat// sifatdosh //ravish+ot // sifat//fe`l; son+ot va boshqalar. hind grammatikachilari fe`l turkumining morfologik kategoriyalarini mukammal ishlagan edilar. ular fe`lning uch zamonga birlashadigan etti xil zamon formasini: hozirgi zamon, o`tgan zamonning tugallangan, tugallanmagan, uzoq o`tgan zamon turlarini, kelasi zamon, odatdagi kelasi zamon va juda kam qo`llaniladigan shart fe`li shaklini ajratganlar. hindlar qadimgi davrlardayoq fe`lning to`rtta maylini - aniqlik, istak, buyruq va shart mayllarini bilganlar. fe`lning aniq, o`rta va majhullik nisbatlari ajratilib, har biri alohida ta`riflangan, tavsiflangan. hindlar sanskrit tilida fe`lning uchta shaxs va uchta …

5 / 15

vatani bo`lgan qadimgi yunonistonda til masalalari dastavval faylasuflar tomo-nidan o`rganilgan. yunon faylasuflari til masalalarini o`rganish jarayonida tadqiqot muammolarini, yo`nalishlarini ham belgilab oladilarki, bu yo`nalishlar umumiy, nazariy, lisoniy - falsafiy muammolar sifatida namoyon bo`ladi. qadimgi yunonistonda tilshunoslik yunon falsafasining etakchi qismi sifatida yuzaga keladi va bu sohada juda katta, salmoqli ishlar qilinadi. qadimgi yunonistonda ham qadimgi hindistondagidek matnlarni o`rganish, so`zlarni tahlil qilish, ularga izoh berish, mohiyatini ochish kabi masalalar fonetika, grammatika va leksika sohalari bilan jiddiy shug`ullanishga, shu yo`na-lishlarda muhim tadqiqot ishlarini olib borishga sabab bo`ldi. yunon tilshunosligining taraqqiyoti ikki davrga bo`linadi: 1. falsafiy davr. 2. grammatik davr. 1. tilshunoslikning falsafiy davri. yunonistonda tilshunoslikning falsafiy davri ikki asr davom etadi. bunda tilga falsafaning bir qismi sifatida qarash, til hodisalarining mohiyatini falsafiy jihatdan ochish va tushuntirish, taxminlar, xulosalar chiqarish, g`oyalar yaratish ayni davrning eng muhim xususiyati hisoblanadi. tilshunoslikning falsafiy davrida qadimgi yunonistonda mavjud bo`lgan deyarli barcha falsafiy maktablar, oqimlar, yo`nalishlar til masalalari …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi"

mavzu: tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi reja: 1. eng qadimgi tilshunoslik maktablari. 2. qadimgi hind tilshunosligi. 3. qadimgi xitoy tilshunosligi. 4. qadimgi gretsiya va rimda tilshunoslik. tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida xix asrning birinchi choragida (1816 yilda) fanlar olamiga kirib keldi. shak-shubhasiz, tilshunoslik ham boshqa qator fanlar kabi tadqiqotlar, tajribalar, izlanishlar, g`oyalar, kuzatishlar natijasi, «mahsuli» sifatida o`zining alohida o`rganish ob`ektiga va tekshirish metodiga ega bo`ldi. qat`iy aytish mumkinki, jahon tilshunosligi fani ham shu kungi taraqqiyot bosqichiga etib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, «o`sish» davrini bosib o`tdi. u turli maktablar, oqimlar, ta`limotlar ta`sirida bo`ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisala...

This file contains 15 pages in DOCX format (34.1 KB). To download "tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik tarixi va uning da… DOCX 15 pages Free download Telegram