falsafa kategoriyalari

DOC 150.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1443688908_61366.doc falsafa kategoriyalari reja: 1. kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. 2. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. 3. mohiyat va hodisa dialektikasi. 4.sabab va oqibat. sababiyat tushunchasi. 5. imkoniyat va voqeylik dialektikasi. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. dialektika kategoriyalarini tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog‘liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. uning «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy asarlarining umumiy nomi.) bu asarda aristotel, xususan, formal-mantiqiy qonunni ta'riflab, haqqoniy fikrlash ziddiyatsiz fikrlash demakdir deb ta'kidlagan. …

liqning ziddiyatligiga ishora qilmas ekan, u qanday qilib haqqoniy bo‘lishi mumkin? shu tariqa falsafiy kategoriyalar va formal mantiq kategoriyalari o‘rtasida farq yuzaga keladi. keyinchalik bu farq formal va dialektik mantiq o‘rtasidagi ziddiyatga aylanadi. formal mantiq biz qanday fikrlashimiz lozimligini ko‘rsatib, normativ funksiyani bajarish uchun mo‘ljallangan fikrlash qonunlari bilan cheklanadi. dialektik mantiq ham fikrlash va bilish metodlariga qo‘yiladigan talablari bajarilishi lozimligini ko‘rsatadi, biroq ayni vaqtda u dialektik mantiq qonunlari nafaqat bizning tafakkurimizda, balki narsalarning o‘z tabiatida ham amal qiladi, degan fikrga asoslanadi. yangi davr (xvii asr)da kategoriyalarning tahlili. yangi davrda fan yanada rivojlanadi. uning bosh vazifasini olimlar tabiat qonunlarini aniqlashda ko‘radilar. insonning aqli tabiat hodisalarining o‘xshash o‘zaro ta'sirlarida muqarrar tarzda takrorlanuvchi barqaror aloqalar mavjudligini qadim zamonlardayoq payqagan edi. bunda muhim, takrorlanuvchi xossalar fan va falsafa kategoriyalarida qayd etiladi, ularning o‘rtasidagi takrorlanuvchi aloqalar esa tabiat qonunlari sifatida tushuniladi. fan va falsafa qonunlari muhim xossalariga ko‘ar o‘xshash, ikkinchi darajali xossalariga ko‘ra esa bir-biridan …

g ichdan ziddiyatliligi haqidagi tasavvur ko‘p jihatdan yo‘qolgan, qarama-qarshiliklar yo inson tafakkurining norasoligi, yo ayrim narsalar to‘qnashuvi sifatida anglangan. rivojlanish o‘zgarmas narsalar va jarayonlarning aylanma harakati sifatida tushunilgan. matematik bilimning ravnaq topishi olimlar e'tiborini tabiiy hodisalarning sifat jihatidan o‘ziga xosligiga emas, balki asosan ularning miqdor jihatiga qaratishga da'vat etgan. shunday qilib, qadimgilar dialektikasi o‘rnini ma'lum darajada dialektikaning muqobili sifatida tushuniladigan «metafizika» egallaydi. shuni ta'kidlash lozimki, «metafizika» atamasi odatda yo falsafa sinonimi sifatida, yo falsafa bo‘limi - ontologiya sifatida tushuniladi. marksistik an'anada «metafizika» atamasi salbiy ma'no kasb etdi: dogmatizm, tafakkurning torligi, eski, qotib qolgan qarashlarga sodiqlik sifatida talqin qilindi. yangi davr falsafasi va fanining mazkur tavsifi haqiqatga uncha mos kelmaydi, zero yangi davr ilmiy bilimi falsafiy tafakkur tarkibidan uning ajralmas qismi sifatida o‘rin olgan tushunchalar apparatini yaratdi. lomonosov – lavuaze modda va harakatning saqlanishi g‘oyasi; g.leybnits ta'riflab bergan rivojlanish g‘oyasi; nyuton klassik mexanikasidagi massa, inersiya va harakat, markazga intiluvchi va markazdan …

lar fani va falsafasining g‘oyalari va kategoriyalarini tizimga solishga ahd qiladi. shu maqsadda u kategoriyalarning uch guruhi: hissiyot, idrok va aql kategoriyalarini farqlaydi. kant barcha kategoriyalar aprior (tajribada ko‘rilmagan) xususiyatga ega ekanligini qayd etadi. bilish kategoriyalarini kant tajribaga yo‘l ochadigan dastlabki konstruktiv sxemalar sifatida talqin qiladi. kategoriyalar bilayotgan inson hissiy taassurotlar xaosi ustiga «tashlaydigan» va har xil taassurotlarni tasniflash, ta'riflash va o‘zaro aloqani amalga oshiradigan tushunchalar «to‘ri»ga o‘xshatiladi. hissiyot kategoriyalari tarkibiga kant makon va vaqt tushunchalarini kiritadi. ular bizning o‘z sezgi organlarimiz ko‘rsatgan narsalarni umumlashtirish va anglab yetish qobiliyatimizni tavsiflaydi. idrok kategoriyalari tarkibiga kant kategoriyalarning to‘rt turkumi: miqdor, sifat, nisbat va modallikni kiritadi. u inson idrokining aprior shakllari ob'ektiv va umumiy mazmunga ega bo‘ladi, buning natijasida tajriba umumiy va zaruriy ahamiyat kasb etadi, deb qayd etadi. aql kategoriyalarini kant g‘oyalar deb nomlaydi. kant fikriga ko‘ra, g‘oya mumkin bo‘lgan tajriba chegarasidan chetga chiquvchi tushunchadir. g‘oyalar bizning amaliy va bilish faoliyatimizni tartibga …

atadi. boshqacha aytganda, aql bizga, xudo borligi yoki yo‘qligidan qat'iy nazar, xudo amalda mavjud, deb taxmin qilishni buyuradi. ammo biz xudoning borligini aniq bila olmaymiz, chunki xudo g‘oyasi tajribada o‘z tasdig‘ini topmaydi. xudo g‘oyasi nazariy aqlni emas, balki amaliy aqlni tartibga solish vositasi (regulyatori) sifatidagina ma'no kasb etadi: agar tabiatshunos bu g‘oyaga nafaqat regulyativ darajada, balki intuitiv darajada ham amal qilsa (ya'ni xudo borligiga dalil-isbotsiz ham ishonchi komil bo‘lsa), bu yalqov aql sanaladi va u ilm bilan shug‘ullanmagani ma'qulroqdir. kant aql g‘oyalarini notanqidiy idrok etishdan saqlanishga chaqiradi. uning fikricha, aql g‘oyalari nafaqat konstruktiv, balki destruktiv rol o‘ynashi ham mumkin. aql tajribada sinalgan bilim chegarasidan chetga chiqqan va faqat tajribada hyech qachon ko‘rilmaydigan sof tushunchalar bilan ish ko‘rgan har bir holda shunday bo‘ladi. haqiqiyligi yoki soxtaligini biron-bir tajribada aniqlash mumkin bo‘lmagan fikrlar ham mavjud. yuqorida ko‘rsatilgan sabablarga ko‘ra fan hisoblanmaydigan metafizika (kant bo‘yicha- falsafa) tushunchalari ana shunday xususiyatga ega. kant inson …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "falsafa kategoriyalari"

1443688908_61366.doc falsafa kategoriyalari reja: 1. kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. 2. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. 3. mohiyat va hodisa dialektikasi. 4.sabab va oqibat. sababiyat tushunchasi. 5. imkoniyat va voqeylik dialektikasi. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb...

DOC format, 150.0 KB. To download "falsafa kategoriyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: falsafa kategoriyalari DOC Free download Telegram