xix асрнинг иккинчи ярми – хх асрлар шарқ фалсафаси

DOC 276,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1443688283_61351.doc xix асрнинг иккинчи ярми – хх асрлар шарқ фалсафаси режа: араб шарқида ижтимоий-фалсафий фикр (xix-xx аср ислом ислоҳотчилиги «янги калом» араб социализми араб миллатчилиги мафкураси араб экзистенциализми, позитивизм ва персонализми хх асрда ҳинд фалсафаси хх асрдаги қурия фалсафаси ҳозирги замон жанубий қурия фалсафаси хх аср япон фалсафаси араб маърифатпарварлиги. бир неча асрлар давомида усмонлилар империяси ҳукмронлиги остида бўлган араб шарқи мамлакатларига xix арснинг бошида империалистик давлатларнинг кириб келиши бошланди. улар хом-ашё манбаларига ва ўз матоларини сотишга қулай бозор бўлган араб шарқини ўз таъсир доираларига олишни қадимдан мўлжаллаган эдилар. бу минтақа мамлакатлари аста-секин дунё капиталистик тараққиёти доирасига тортила бошладилар. араб мамлакатларининг кўпгина мутафаккирлари ва сиёсий арбоблари араб дунёси турмуш тарзини қайта кўриб чиқишни бошладилар. анъанавий хулқ - атвор ва одатлар, оилавий турмуш тарзи, ташқи сиёсат, таълим тизими, дин танқид остига олинди. xix асрнинг ўрталаридан бошлаб ан-нахда (уйғониш) номини олган умумараб маданий ва мафкуравий юксалиш даври қайд этилади. ан-нахда ҳар тарафлама …

алар эдилар. маърифатпарварлар фаолиятида асосий ўринни арабларни европанинг фан ва техникаси ютуқлари, адабиёти ва ижтимоий-сиёсий назариялари билан таништириш, араб тили ва адабиётини мукаммаллаштириш, араб мамлакатларининг тарихи ва анъаналарини ўрганиш, араб матбуоти ва китоб нашр этиш ишларини шакллантириш ишғол қилар эди. xix асрнинг 60-70-йиллари чегарасида маърифатпарварлик ҳаракати ва араб маданиятини қайтадан тиклаш мусулмон ислоҳотчилиги ёки ислом модернизми (исломни замонавийлаштириш) номи остида машҳур бўлган кенг диний оқимга асос бўлди. ислоҳотчилик ҳаракатининг тарафдорлари ислом обрўсини бузмасликка ва унинг эътиқодий асосларига раҳна солмасликка интилдилар. аммо улар исломни кейинги даврларда қўшилган диний-ақидавий бегоналик ва бузилишлар, илк даврлардаги ҳуқуқий талқинлардан тозалашга чақирдиларки, улар аллақачон қотиб қолган ақидаларга айланиб, ҳозирги замон талабларига мувофиқ келмас эдилар. ислоҳотчилар қуръонни эркин талқин қилиш ҳуқуқи учун жонбозлик кўрсатдилар, яъни ислом ақидаларини ақлий жиҳатдан тушунишга чақирдилар. жамолиддин ал-афғоний (1839-1897) xix аср охиридаги шарқ ижтимоий-сиёсий арбоблари ва ислоҳотчиларидан бири эдики, улар исломнинг ижтимоий-фалсафий тизимини илм-фан, таълим-тарбия, маданият соҳаларидаги ривожланиш, ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар, мустамлакачиликка қарши …

мон ислоҳотчилари шундай қоидани илгари сурдиларки, унга биноан худо ҳақидаги билим муайян ашёларни идрок қилиш билан баробардир. уларнинг фикрича, инсон ақлининг имконияти тажриба доирасида чегараланган. ашёлар ва ҳоодисалар моҳиятини тўла билиш мумкин эмас, негаки, ундан кейин инсон учун етишиб бўлмайдиган худо доираси келади. билиш мумкин бўлган доирада ирода эркинлиги омили амал қилади. бу масалада ал-афғоний илоҳий тақдири азалнинг мутлақ хусусиятини инкор қилувчи муътазилийлар қарашларининг меросхўри сифати майдонга чиқади. у конституцияга асосланган салтанатни сақлаган ҳолда парламент тарзидаги бошқарувни таклиф этди. ал-афғонийнинг шогирди бўлган машҳур сиёсий арбоб ва ислоҳотчи шайх муҳаммад абдо (1849-1905) ҳам асрлар давомида қотиб қолган ақидалар қобиғидан исломни дастлабки соф ҳолига қайтариш лозим деб ҳисоблар эди. абдонинг ҳаракат манбаи сифатидаги худо тўғрисидаги тасаввури, объектив дунёни тан олиши, инсоннинг ирода эркинлиги ва ақлнинг ўрни ҳақидаги қарашлари муътозилийлар таълимотини янги тарзда қайтадан идрок қилишга бориб тақалади. холиқ тимсолида абдо борлиқнинг биринчи сабабини кўрдики, унга мувофиқ барча нарсалар сабаб-оқибат муносабатлари боғлиқлигида ва …

ўлмасдан, балки ердаги ҳаётда ҳам бахт-саодатли қилишдир. шунинг учун унда хайрли ишлар қилиш, ожизларга ёрдам бериш ва маориф тарғиботига катта эътибор берилган. барча диний мажбуриятлар инсон таълим тарбиясида муҳум ўрин тутади: намоз ўз ҳиссиётларини худога изҳор қилишга ёрдам беради, рўза-хаит қувончларини баҳолаш, хаж ва камбағаллар фойдасига олинадиган солиқ (закот) тенглик ва ҳамкорлик ҳис-туйғуларини идрок этишга ёрдам беради ва ҳоказо. ғарб маданияти ва фалсафий оқимларининг ёйилиши ислом тарафдорлари томонидан қандайдир ёт ва бегона нарса сифатида қабул қилинди. «анъанавий оқим тарафдорлари» ғарб фалсафасини инкор этиб, ислом софлиги ва ислом фалсафасининг ўзига хослигини қаттиқ туриб ҳимоя қилдилар. бу оқим «янги калом» номини олди ва унинг вакиллари саййид ал-қутб (1966 йилда қатл этилган), анвар ал-жундий, усмон амин, муҳаммад ал-бахий ва бошқалар эдилар. саййид ал-қутб исломни христианликдан кўра афзаллиги шиорини олға сурди, негаки, у дунёвий ҳаёт билан маънавий ҳаёт ўртасидаги тафовутни тан олмайди. шунинг учун ислом ҳақиқатан ҳам инсонпарвар диндир. бу «воқейликдаги идеализм» ёки «идеалистик …

ҳеч қандай муроса ва ҳамжиҳатликда яшашнинг ўзи бўлиши мумкин эмас. миср файласуфи анвар ал-жундий ҳам ал-киндий ал-форобий, ибн сино ва ибн рушдни юнонлиларнинг фақат тақлидчилари деб билиб, тақлидчилар эса ақлий тамойилга қодир эмас, деб ҳисоблайди. анъанавий оқим тарафдорлари фикрича, фалсафа араб маданиятига ёт унсур бўлиб, нотанқидий ўзлаштиришнинг натижасидир. арабларнинг ўзига хослиги ва уларнинг ҳақиқий истеъдод ғоясини диний-фалсафий матнлардан қидириш лозим. анна шу нарсагина, ислом томонидан яратилган, мусулмон маданиятидир. ислом фалсафаси «қуръоний фалсафа» бўлиб, қадимги дунё фалсафасига ҳеч қандай алоқаси йуқ. уларнинг тубдан фарқини дунёқарашга бўлган қизиқиш белгилайди, негаки, ислом ўз асосини унинг учун абадий қадрият бўлган нарсалардан қидириб топади. бошқа араб файласуфлари мусулмончиликка юнон фалсафасининг таъсирини тан оладилар, аммо унинг тараққиётидаги асосий ўринни исломга берадилар. масалан, усмон амин қайд этадики, ўрта асрлардаги файласуфларнинг биринчи энг муҳим ва ўзига хос ҳиссалари яккахудолик (ат-тавҳид) таълимотининг вужудга келиши бўлиб, ушбу таълимот форобийдан тортиб муҳаммад абдогача барча мусулмон файласуфлари томонидан қўллаб-қувватланган. уларни қуръон ва …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "xix асрнинг иккинчи ярми – хх асрлар шарқ фалсафаси"

1443688283_61351.doc xix асрнинг иккинчи ярми – хх асрлар шарқ фалсафаси режа: араб шарқида ижтимоий-фалсафий фикр (xix-xx аср ислом ислоҳотчилиги «янги калом» араб социализми араб миллатчилиги мафкураси араб экзистенциализми, позитивизм ва персонализми хх асрда ҳинд фалсафаси хх асрдаги қурия фалсафаси ҳозирги замон жанубий қурия фалсафаси хх аср япон фалсафаси араб маърифатпарварлиги. бир неча асрлар давомида усмонлилар империяси ҳукмронлиги остида бўлган араб шарқи мамлакатларига xix арснинг бошида империалистик давлатларнинг кириб келиши бошланди. улар хом-ашё манбаларига ва ўз матоларини сотишга қулай бозор бўлган араб шарқини ўз таъсир доираларига олишни қадимдан мўлжаллаган эдилар. бу минтақа мамлакатлари аста-секин дунё капиталистик тараққиёти доирасига тортила бошладилар. араб мам...

Формат DOC, 276,5 КБ. Чтобы скачать "xix асрнинг иккинчи ярми – хх асрлар шарқ фалсафаси", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: xix асрнинг иккинчи ярми – хх а… DOC Бесплатная загрузка Telegram