урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари

DOC 27 sahifa 162,5 KB Bepul yuklash

27 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 162,5 KB

Fayl turi DOC

Sahifalar 27

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 27

www.arxiv.uz reja: 1. urta asrlar musulmon sharki axlokshunosligida mashshoyyunlik va tasavvuf yunalishlarining urni (forobiy, ar-roziy, ibn sino, ibn rushd, gazzoliy). 2. temur va temuriylar davri axlokshunosligi (navoiy, koshifiy). 3. mashxur pandnomalarning axlokiy moxiyati («kalila va dimna», «kutadgu bilig», «guliston» v.b.). 1. urta asrlarga kelib nasroniylik ovrupo xalklarining ijtimoiy-siyosiy va madaniy xayotini cherkovga buysundirdi, xamma soxalar buyicha cherkov nazorati urnatildi. bu bilan ilm-fan va san'at cherkov belgilab bergan chegaralar doirasidagina rivojlanishga maxkum etilgan edi. islom dinida esa, ayniksa, tasavvufning vujudga kelishi tufayli, muayyan ma'noda xurfikrlilik mavjud bulib, ilm-fan va sanat tarakkiyotiga keng yul ochildi. natijada kadimgi dunyo mumtoz axlokshunosligi ilgari surgan goyalarni rivojlantirish, u urtaga tashlagan muammlarni xal etish, usha davr va keyingi davrlar uchun dolzarb bulgan muxim nazariy xamda badiiy-axlokiy asarlarni yaratish, asosan, musulmon sharki allomalarining zimmasiga tushdi. bu davr axlokshunosligi xam turli xil axlokiy-falsafiy okimlardan tashkil topgan. lekin bunday okimlar yoki yunalishlarning uziga xosligi shundaki, ular kadimgi dunyo axlokshunosligi …

2 / 27

iy boshlab berdi. uning asoschisi esa turkistonlik komusiy alloma abu nasr al-forobiy (870-950) xisoblanadi. arastu izidan borib, forobiy xam falsafani ikkiga – nazariy va amaliyga buladi xamda axlokshunoslikni amaliy falsafa tarkibiga kiritadi. axlokiy muammolar uning «baxtga erishuv yulini kursatuvchi kitob», «baxtga erishuv xakida», «davlat arbobining xikmatlari», «fozil odamlar shaxri» singari asarlarida kutarilgan. ularda inson baxti eng asosiy muammo sifatida urtaga tashlanadi. «baxt – xar bir inson intiladigan maksad, zero u muayyan komillik xisoblanadi», deydi forobiy. ayni paytda alloma uz karashlarida fazilatga xam juda katta urin beradi. chunki, uning fikriga kura, kimda-kim fazilat nimaligini bilsagina, xakikiy baxtga erisha oladi. arastuga uxshab, u xam fazilatlarni ikki kismga – fazoili nutkiya (akl-idrokka asoslangan fazilatlar) va fazoili xulkiya (xulkiy fazilatlar) ga ajratadi xamda ularning urtalik xususiyatlarini ta'kidlab utadi. forobiy xayot va mamot muammosiga xam batafsil tuxtaladi. uning fikriga kura, fazilatli kishi ulim tufayli baxtni orttiruvchi xatti-xarakatlarni kuprok amalga oshirish imkoniyatlaridan maxrum buladi. shuning uchun …

3 / 27

adi, unda risoladagi nafrat xamda gazab xissi yukoladi, deydi. butun kuchini uz nafsiga sarflaydigan kishida ulugvorlik tubanlikka xizmat kila boshlaydi, ya'ni fikrlash kobiliyati gazab va extiros kuchlari xizmatida buladi, bu kuchlarning xarakati esa eyish-ichish xamda shaxvoniy nafsni kondirishga bagishlanadi. faylasuf bunday kishilarni arab va turk zodagonlari orasida kuprok uchrashini aytadi. bunday kishilar shaxvoniy istaklari kutkusi bilan, ayollar oldida maktanishni xush kuradilar, ularni takinchok, bezaklarga kumib tashlaydilar, foydali mexnatdan chetda tutadilar, ular nima desa shuni kiladilar. natijada ayol uyning xakikiy xokimi bulib oladi, turli tantikliklarni odatga aylantiradi. demak, forobiy oila baxtini extiroslarni yulga sola olishda deb biladi, ayol kishini bezaklarga kumib tashlangan kugirchok bulishiga karshi turadi. urta asrlar axlokshunosligida raylik mutafakkir abu bakr ar-roziy (865-925) ta'limoti uziga xos urin egallaydi. uning axlokiy karashlari «lazzat», «falsafiy xayot tarzi», «ruxiy tabobat», «baxt va farovonlik belgilari» singari kitoblarida aks etgan. ar-roziy axlokshunoslikni insonda xushxulklikni tarbiyalash va badxulklikni yukotish yullari xamda usullari xakidagi fan deb …

4 / 27

amoyon buladi, undan ancha ilgarilab ketadi. chunonchi, epikur uzini xavotir va xatardan, jamoat va davlat ishlaridan olib kochishni, tashki shart-sharoitdan mustakil bulishni, tabiat bilan xamnafaslikda yashashni iztirobdan kutilishning eng yaxshi usuli deb xisoblaydi. ar-roziy esa insonni ijtimoiy faollikka chakiradi, uni jamiyatga foyda keltirib yashashga da'vat etadi. zero uning nazdida inson ijtimoiy mavjudot. inson fakat insoniy jamiyatdagina axlokiy yuksaklikka, baxt va farovonlikka erishadi. jamiyatdan tashkarida, yakkalikda, tanxolikda insonning yashashi mumkin emas. bordi-yu, yashagan takdirda xam «yovvoyi, xayvoniy, tupos buladi, zero u bizning mavjudligimizni kulaylashtiradigan, orastalashtiradigan insoniy xamkorlik va kullab-kuvvatlanish imkonidan maxrum», – deydi mutafakkir. «ruxiy tabobat» kitobining un oltinchi bobida ar-roziy e'tikodiy fanatizmning zarari xakida tuxtaladi. ideal darajadagi sof diniy e'tikodning xayotda bulishi mumkin emasligini ta'kidlar ekan, takvodorlikni fakat nisbiy tarzda tushunishga chakiradi. u suvni misol keltirib, shunday deydi: «biz foydalanayotgan suv odamlar tomonidan ifloslantirilmagan yoki unda xayvonlarning, daydi yoki kuturgan itlar yoki boshka yovvoyi jonivorlarning sasigan uliklari, tezaklari yoki kushlarning …

5 / 27

isida risola», «nafsni pokiza tutish tugrisida risola», «adolat xakida kitob», «turar joylardagi tadbirlar» singari asarlarida va zamondoshlari bilan olib borgan munozara- yozishmalarida uz aksini topgan. avvalo, ibn sino axlok ilmining amaliy falsafa tarkibidagi urnini aniklab olishga intiladi. «xakimlarning, – deb yozadi alloma shogirdi baxmanyor al-ozarboyjoniy bilan munozara-yozishmasida, – falsafa nazariy va amaliy buladi, deganini falsafa amaliy-axlokiy buladi, deb tushunmaslik kerak. chunki amaliy axlokning bunday namoyon bulish xolati falsafa degani emas, zero kiyosiy malaka axlokiy malakadan mutlako uzgadir... falsafa amaliy va nazariy kismlarga bulinar ekan, demak, uni (amaliy falsafani) axlok bilan aynanlashtirilmaydi. shuning uchun (uni) axlok ilmi degan ma'kul». kurinib turibdiki, ibn sino axlokshunoslikni amaliy falsafa, ya'ni nazariya ekanini ta'kidlaydi va axlokni uning tadkikot ob'ekti sifatida ta'riflaydi. ibn sino uz asarlarida bir kancha axlokiy fazilatlarga ta'rif beradi. chunonchi, iffat, xikmat, shijoat, adolat, saxiylik, kanoat, kat'iyat, sadokat, xayo, kamtarlik va boshkalar shular jumlasidandir. shuningdek, alloma ularning aksi bulgan – ugrilik, aldamchilik, fisku-fasod, …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 27 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари" haqida

www.arxiv.uz reja: 1. urta asrlar musulmon sharki axlokshunosligida mashshoyyunlik va tasavvuf yunalishlarining urni (forobiy, ar-roziy, ibn sino, ibn rushd, gazzoliy). 2. temur va temuriylar davri axlokshunosligi (navoiy, koshifiy). 3. mashxur pandnomalarning axlokiy moxiyati («kalila va dimna», «kutadgu bilig», «guliston» v.b.). 1. urta asrlarga kelib nasroniylik ovrupo xalklarining ijtimoiy-siyosiy va madaniy xayotini cherkovga buysundirdi, xamma soxalar buyicha cherkov nazorati urnatildi. bu bilan ilm-fan va san'at cherkov belgilab bergan chegaralar doirasidagina rivojlanishga maxkum etilgan edi. islom dinida esa, ayniksa, tasavvufning vujudga kelishi tufayli, muayyan ma'noda xurfikrlilik mavjud bulib, ilm-fan va sanat tarakkiyotiga keng yul ochildi. natijada kadimgi dunyo mumtoz axlok...

Bu fayl DOC formatida 27 sahifadan iborat (162,5 KB). "урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: урта асрлар мусулмон шарки мута… DOC 27 sahifa Bepul yuklash Telegram