xiii-xv асрларда ўрта осиёда этник жараёнлар ва ўзбек адабий тилининг шаклланиши

DOCX 15 sahifa 33,4 KB Bepul yuklash

15 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 33,4 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 15

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 15

xiv боб 306 xiv боб. xiii-xv асрларда ўрта осиёда этник жараёнлар ва ўзбек адабий тилининг шаклланиши ғарбий қорахонийлар (улуғ хонлар) давлати даврида шаклланган ўзбек халқи тарихида xiii аср бошларига келиб моварауннаҳрда сиёсий вазият бир мунча мураккаблашди. 200 йил давом этган қорахонийлар ҳукмронлиги хоразмшоҳ мухаммад томонидан тугатилди. бу билан чекланмаган муҳаммад хоразмшоҳ, энди у ўз назарини сирдарёнинг куйи ҳавзаларига қаратди. у кўчманчи қипчоқлар устига ҳарбий юришлар қилиб, гарчи уларни ўзига тобе қила олмасада, талончилик билан шуғулланиб аҳоли тинчлигини бузди. худди шу кезларда или дарёси соҳилларида яшовчи найманлар кучайиб, қорахитойлар давлати ҳаробаларида кучликхон бошлик янги найман давлатини барпо этадилар. найманлар еттисув ва шарқий туркистонда яшовчи қоракидан, қипчоқ, қарлуқ, қангли ва бошқа туркийгўй қабилалар устига ҳарбий юриш қилди, бу жойларда яшаб келаётган мусулмон аҳолини таладилар ва қишлоқларини вайрон қиладилар, мол-мулкларини талаб кетадилар. найманларнинг шафқатсизлигидан хўрланган қипчоқ ва қангли сардорлари ёрдам сўраб чингизхонга мурожаат қиладилар. осиёда иккита буюк-қудратли, бир-бирларига рақобатчи давлатларнинг пайдо бўлиши ҳар …

2 / 15

и ҳам кескин камайиб кетди. мўғуллар босқинидан кейин моварауннаҳр ва унга қўшни вилоятлар аҳолиси қарийиб ярим аср давомида аввалги ҳолатини тиклай олмаганлар. жон сақлаб қолган камчил аҳоли эса ўз таркибига кўра, асосан турғун аҳолидан иборат бўлиб, улар таркиби ўзгармай сақланиб қолди. воҳалар атрофида кўчиб юрган чорвадорлар эса кескин камайиб, уларнинг кўпчиллиги (мол-қўйларидан ажралиб хонавайрон бўлганлари) шаҳар ва қишлоқларга иш истаб кириб келадилар ва маҳаллий аҳолига аралашиб ўтроқлашиб кетадилар. манбаларда ёзилишича, уларнинг кўплари ўз этник номларини ҳам унитиш даражасига бориб етадилар. чунки ўз қавмидан ажралган этник гурухларнинг тақдири шундай тугагани тарихдан маълум. шунингдек, мўғуллар босқинидан кейин анча вақтларгача моварауннаҳрга янги этник гурухларнинг кириб келиши тўхтаган. маълумки, xiii асрнинг 60 йилларига келиб чингизхон империяси заминига зил кетабошлагач, ила дарёсининг жанубий-шарқий минтақаларидан то амударёгача бўлган ҳудудларда чиғатай давлати вужудга келади. уни ҳарбий жиҳатдан ҳимоя қилиш учун ҳар бири минг уйли турко-монғул қабилалар ўрта осиё ҳудудларига кириб келадилар.улар барлос, жалойир, қавчин ва арлот қабилалари …

3 / 15

лар. тилшунос олим с.а.омонжолов эса рашид ад-динга суяниб, жалойир қабиласи таркибида қуриқин (бўри), тулангит уруғлари бўлганлигини қайд қилади[footnoteref:4]. к.шониёзов қуриқин ёқут ва енисей қирғизларининг (хакаслар) илк аждодлари туркий халқлар эдилар[footnoteref:5], дейди. [3: петрушевский и.п. рашид ад-дин асарига кириш сщзи. қаранг: рашид ад-дин, сборник летописей. 1952, т.2, ч.1, стр.29.] [4: аманжўлов с.а. вопросы диалектологии и истории казахского языка. алма-ата-1959, стр.43-45. ] [5: шониёзов к. ўзбек халқининг шаклланиш жараёни. тошкент-2001, 385 бет.] жалойирлар xiii асрнинг 60 йилларида ангрен воҳасига келиб ўрнашганларида туркийда сўзлашар эдилар. амир темурнинг набираси жаҳонгир қўшини таркибида жалойирлар бошлиги баҳромнинг ўғли одилшоҳ мулозим сифатида (ҳарбий қўшин бошлиги) хизмат қилган[footnoteref:6]. аммо, у ҳиёнат йўлига ўтиб, сарибуға қипчоқ билан бирга амир темурни хоразм юришлари чоғида самарқандга юриш қилади. темурзода жаҳонгир уларни кармана яқинида учратиб, уларга қақшатгич зарба бергач, жалойирлар ва қипчоқлар даштиқипчоққа қочиб жон сақлайдилар. амир темур эса моварауннаҳрдаги жалойирлар улусини тарқатиб юбаради. бошлиқлари ҳиёнатидан норози бўлган бир қисм жалойирлар ангрен …

4 / 15

: низомиддин шомий, зафарнома. тошкент-1996, 21 бет.] шунинг учун уларнинг айрим гурухлари темур ва бобир мирзо даврида жанубий тожикистон, афғонистон, ҳиндистон ва кашмиргача бориб ўрнашиб қолганлар. барлосларнинг этник таркиби ҳақида ҳам олимлар орасида бахслар мавжуд. в.в.бартольд барлосларни мўнғул тилли халқлардан[footnoteref:8] дейди. рашид ад-дин эса барлосларнинг илк аждодлари турк эди. кейин улар ёзма манбаларда мўнғулларнинг нурун қабила иттифақи таркибида тилга олинади[footnoteref:9]. улар мўнғуллар қабила иттифоқи таркибида узоқ бирга бўлиб, мўнғул тили ва урф-одатларини яхши билганлар. ёзма манбаларни синчиқлаб ўрганган хитойшунос олим а.ю.зуев барлослар келиб чиқиши жиҳатидан туркий халқ бўлган деган хулосага келади[footnoteref:10]. амир темур ва унинг ворислари ўзларини барлос турклари деб атайдилар. шунинг учун ҳам амир темур 1370 йилги балх курултойида турко-мўнғул анъанавий удумларига амал қилиб, хонлик лавозимидан воз кечган. [8: бартольд в.в. ўша асар, 173 бет.] [9: рашид ад-дин, щша асар, 178, 198 бетлар.] [10: зуев а.ю. “джами ат-таварих» рашид ад-аддина как источник по ранней истории жалойиров. “письменные памятники востока, …

5 / 15

л қабилалари аллақачон турклашган бўлишига қарамай, қадимги мўнғул анъаналарини унитмаган ва уларга амал қилиб келади. шунинг учун бўлса керак, улар чиғатай улусининг моварауннаҳрда яшовчи қардош қавмларини менсимасдан қараунас (аралашган-метис) халы деб атаганлар. моварауннаҳрнинг ерли аҳолиси еттисув ва шарқий туркистонда яшовчи кўчманчи мўнғулларни масхара қилиб “жете” лар (босқинчилар) деб атайдилар[footnoteref:13]. моварауннаҳрда яшовчи турклашган мўнғуллар аста-секин мўнғул атамасини унитиб, ўзларини “чиғатай” деб атайбошлайдилар. кейинчалик бу ном моварауннаҳрнинг ўзбек ва тожикларига тегишли ўтроқ аҳолига нисбатан ишлатилди. [13: бартольд в.в. история туркестана, соч. том 2, часть 1. москва -1963, стр.154; улугбек его время. соч. том 2, стр.36. ] мўғуллар ҳукмронлиги даврида (xiii-xiv асрнинг 60 йилларигача) моварауннаҳрга мўнғул ва турклашган мўғўл қабилаларининг кириб келиши жадаллашади. шу асрларда олчин, дуғлат, мғнғул, сулдуз, уйрот, бахрин, маркит, қўнғрот каби мўнғул қавмларининг айрим гурухлари келиб ўрнашадилар ва уларнинг қамбагал қисми маҳаллий аҳолининг маданий-хўжалик таъсирида ўтроқлашиб кетадилар. xiv аср ўрталарига келганда уларнинг катта қисми шу қадар маҳаллий аҳоли билан аралашиб …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 15 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"xiii-xv асрларда ўрта осиёда этник жараёнлар ва ўзбек адабий тилининг шаклланиши" haqida

xiv боб 306 xiv боб. xiii-xv асрларда ўрта осиёда этник жараёнлар ва ўзбек адабий тилининг шаклланиши ғарбий қорахонийлар (улуғ хонлар) давлати даврида шаклланган ўзбек халқи тарихида xiii аср бошларига келиб моварауннаҳрда сиёсий вазият бир мунча мураккаблашди. 200 йил давом этган қорахонийлар ҳукмронлиги хоразмшоҳ мухаммад томонидан тугатилди. бу билан чекланмаган муҳаммад хоразмшоҳ, энди у ўз назарини сирдарёнинг куйи ҳавзаларига қаратди. у кўчманчи қипчоқлар устига ҳарбий юришлар қилиб, гарчи уларни ўзига тобе қила олмасада, талончилик билан шуғулланиб аҳоли тинчлигини бузди. худди шу кезларда или дарёси соҳилларида яшовчи найманлар кучайиб, қорахитойлар давлати ҳаробаларида кучликхон бошлик янги найман давлатини барпо этадилар. найманлар еттисув ва шарқий туркистонда яшовчи қоракидан,...

Bu fayl DOCX formatida 15 sahifadan iborat (33,4 KB). "xiii-xv асрларда ўрта осиёда этник жараёнлар ва ўзбек адабий тилининг шаклланиши"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: xiii-xv асрларда ўрта осиёда … DOCX 15 sahifa Bepul yuklash Telegram