mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob’ekti

DOCX 77 pages 898.2 KB Free download

77 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 898.2 KB

File type DOCX

Pages 77

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 77

mavzu: mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob’ekti. reja: 1. tafakkur mantiqiy fikrlash asosi. 2. sharq va g‘arb mutafakkirlarining mantiqiy qarashlari. 3. dialektik mantiq. formal mantiq. matematik mantiq 4. tafakkur va til mutanosibligi. to’g’ri fikrlashda so’z va tilning ahamiyati 5. tushuncha, xukm va xulosaning fikr teranligini ta’minlashdagi roli. 6. tushunchalarni ta’riflashning turlari. hukmning fikr yo’nalishini belgilashdagi roli. xulosa chiqarishning tuzilishi va turlari. 7. isbotlash va rad qilishda dalillarning o’rni. argumentlash (dalillash )ning mantiqiy hulosa chiqarishdagi axamiyati. tayanch iboralar mantiq, tafakkur, tafakkur shakli, tafakkur qonuni, chin fikr, to‘g‘ri tafakkur, tushuncha, tushunchaning turlari, tushunchani chegaralash, tushunchani umumlashtirish. tafakkur mantiq ilmining o‘rganish ob’ekti kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha–logos) atamasi «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishda o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, ob’ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob’ektiv mantiq», «narsalar mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan …

2 / 77

a oxirgi maqsadini amaliyot tashkil etadi. barcha hollarda bilish insonning hayotiy faoliyati bilan u yoki bu darajada bog‘liq bo‘lgan, uning ma’lum bir ehtiyojini qondirishi mumkin bo‘lgan narsalarni tushunib etishga bo‘ysundirilgan bo‘ladi. bilish murakkab, ziddiyatli, turli xil darajalarda va shakllarda amalga oshadigan jarayondir. uning dastlabki bosqichini hissiy bilish – insonning sezgi organlari yordamida bilishi tashkil etadi. bu bosqichda predmet va hodisalarning tashqi xususiyatlari va munosabatlari, ya’ni ularning tashqi tomonida bevosita namoyon bo‘ladigan va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari haqida ma’lumotlar olinadi. hissiy bilishning barcha shakllariga xos bo‘lgan xususiyatlari qatoriga quyidagilar kiradi: 90 birinchidan, hissiy bilish ob’ektning (predmetning yoki uning birorta xususiyatining) sub’ektga (individga, to‘g‘rirog‘i, uning sezgi organlariga) bevosita ta’sir etishini taqozo etadi. tasavvur ham bundan istisno emas. unda obrazi qayta hosil etilayotgan (yoki yaratilayotgan) predmet emas, u bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa predmet–signal ta’sir etadi. ikkinchidan, hissiy bilish shakllari: sezgi, idrok va tasavvur predmetning tashqi xususiyatlari va munosabatlarini aks …

3 / 77

mlarning ob’ektini qayd etish orqali asoslanadi. o‘z navbatida, hissiy bilish, umuman olganda, aql tomonidan boshqarilib turadi, bilish oldida turgan vazifalarni bajarishga yo‘naltiriladi, ijodiy fantaziya elementlari bilan boyitiladi. masalan, guvohlarning bergan ko‘rsatmalari asosida jinoyatchining portreti (kompyuter yordamida fotoroboti yaratiladi yaqqol his qilinadi va qidiriladi. lekin, shunga qaramasdan, hissiy bilish o‘z imkoniyatlari chegarasiga ega. u bizga alohida olingan predmetlar (yoki predmetlar to‘plami), ularning tashqi belgilari haqida ma’lumot beradi. unda mavjud predmetlar o‘rtasidagi aloqadorlik (masalan, muz bilan havoning harorati o‘rtasidagi bog‘lanish) o‘rganilmaydi, predmetlarning umumiy va individual, muhim va nomuhim, zaruriy va tasodifiy xususiyatlari farq qilinmaydi. predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida erishiladi. tafakkur bilishning yuqori-ratsional (lotincha ratio – aql) bilish bosqichi bo‘lib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi, ular o‘rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya’ni qonuniy bog‘lanishlar aks ettiriladi. tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 1. tafakkurda voqelik mavhumlashgan va umumlashgan holda in’ikos qilinadi. hissiy bilishdan farqli o‘laroq, tafakkur bizga predmetning nomuhim, …

4 / 77

ni o‘rnatishni taqozo etadi. turli xil predmetlar fikrlash jarayonida o‘xshash va muhim belgilariga ko‘ra sinflarga birlashtiriladi va shu tariqa ularning 2. 99 mohiyatini tushunish, ularni xarakterlaydigan qonuniyatlarni bilish imkoniyati tug‘iladi. masalan, yuqorida keltirilgan «inson» tushunchasida barcha kishilar bitta mantiqiy sinfga birlashtirilib, ular o‘rtasidagi muhim bog‘lanishlar (masalan, ijtimoiy munosabatlar) bilib olinadi. 3. tafakkur borliqni nafaqat bevosita, balki bilvosita tarzda ham aks ettira oladi. unda yangi bilimlar tajribaga har safar bevosita murojaat etmasdan, mavjud bilimlarga tayangan holda hosil qilishi mumkin. fikrlash bunda predmet va hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlikka asoslanadi. masalan, bolaning xulq-atvoriga qarab uning qanday muhitda tarbiya olganligi haqida fikr yuritish mumkin. tafakkurning mazkur xususiyati, ayniqsa, xulosaviy fikr hosil qilishda aniq namoyon bo‘ladi. 4. tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. unda bilish jarayoni borliqda real analogiga ega bo‘lmagan narsalar – yuqori darajada ideallashgan ob’ektlar (masalan, absolyut qattiq jism, ideal gaz kabi tushunchalar)ni yaratish, turli xil formal sistemalarni qurish bilan kechadi. ular yordamida predmet va …

5 / 77

idiy munosabatda bo‘lishga, suhbatdoshining mulohazalaridagi xatolarni aniqlashga, argumentlashdagi zaif bo‘g‘inlarni ochib tashlashga yordam beradi. muhokamani to‘g‘ri qurish, formal ziddiyatlar, xatolarga yo‘l qo‘ymaslikka erishish, aytish mumkinki, o‘ziga xos san’at-mantiq san’ati hisoblanadi. bu san’atning nazariy asoslarini chuqur egallagan kishigina uning imkoniyatlarini amaliy muhokama yuritishda namoyish qila oladi. shu o‘rinda buyuk mutafakkir farobiyning mantiq ilmining ahamiyati haqida bildirgan quyidagi fikrlarining alohida e’tiborga loyik ekanligini ta’kidlash zarur. u shunday yozadi: “bizning maqsadimiz aqlni, xatoga yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan barcha xollarda, to‘g‘ri tafakkurga etaklaydigan, uning yordamida har safar hulosa chikarayotganda adashishga qarshi ehtiyot choralarni ko‘radigan san’atni-mantiq san’atini o‘rganishdir. uning asosiy qonun-qoidalarining aqlga bo‘lgan munosabati grammatika san’ati qoidalarining tilga bo‘lgan munosabatiga o‘xshash; xuddi grammatika kishilarning tilini to‘g‘rilash ehtiyoji sababli yaratilgani, unga xizmat qilishi zarur bo‘lgani singari, mantiq ham tafakkur jarayonini yaxshi amalga oshirish maqsadida xatoga yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan barcha hollarda aklni to‘g‘rilab turadi”24. 22 аль-фараби. вводный трактат в логику. // материалы по истории прогрессивной общественно-философской …

Want to read more?

Download all 77 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob’ekti"

mavzu: mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob’ekti. reja: 1. tafakkur mantiqiy fikrlash asosi. 2. sharq va g‘arb mutafakkirlarining mantiqiy qarashlari. 3. dialektik mantiq. formal mantiq. matematik mantiq 4. tafakkur va til mutanosibligi. to’g’ri fikrlashda so’z va tilning ahamiyati 5. tushuncha, xukm va xulosaning fikr teranligini ta’minlashdagi roli. 6. tushunchalarni ta’riflashning turlari. hukmning fikr yo’nalishini belgilashdagi roli. xulosa chiqarishning tuzilishi va turlari. 7. isbotlash va rad qilishda dalillarning o’rni. argumentlash (dalillash )ning mantiqiy hulosa chiqarishdagi axamiyati. tayanch iboralar mantiq, tafakkur, tafakkur shakli, tafakkur qonuni, chin fikr, to‘g‘ri tafakkur, tushuncha, tushunchaning turlari, tushunchani chegaralash, tushunchani umumlashtirish. tafak...

This file contains 77 pages in DOCX format (898.2 KB). To download "mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob’ekti", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq bilish nazariyasining ta… DOCX 77 pages Free download Telegram