mantiq bilish nazariyasi

DOCX 19 pages 210.9 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 210.9 KB

File type DOCX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

mavzu: mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob`yekti reja: 1. mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. 2. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. 3. mulohaza tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 4. xulosa chikarishning umumiy mantiqiy tavsifi: tuzilishi, turlari va umumiy qoidalari. tayanch so’z va iboralar: tafakkur, mantiq, hukm, xulosa, tushuncha, ayniyat qonuni, nozidlik qonuni, istisno qonuni, etarli asos qonuni. 1. «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, ma’nosi bo‘yicha «logika» so‘ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘p ma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, ob’ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob’ektiv mantiq», «narsalar mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni harakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (masalan, «sub’ektiv mantiq» iborasida), va nihoyat, uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. mantiq …

2 / 19

a bo‘ysundirilgan bo‘ladi. bilish jarayonini amalga oshirar ekan, kishilar o‘z oldilariga ma’lum bir maqsadlarni qo‘yadilar. ular o‘rganilishi lozim bo‘lgan predmetlar doirasi, tadqiqot yo‘nalishi, shakllari va metodlarini belgilab beradi. bilish murakkab, ziddiyatli, turli xil darajalarda va shakllarda amalga oshadigan jarayondir. uning dastlabki boskichini hissiy bilish - insonning sezgi organlari yordamida bilish tashkil etadi. bu bosqichda predmet va hodisalarning tashqi xususiyatlari va munosabatlari, ya’ni ularning tashqi tomonida bevosita namoyon bo‘ladigan va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari xaqida ma’lumotlar olinadi. hissiy bilish 3 ta shaklda: sezgi, idrok va tasavvur shaklida amalga oshadi. sezgi predmetning birorta tashqi xususiyatini (masalan, rangini, shaklini, ta’mini) aks ettiruvchi yaqqol obrazdir. idrok predmetning yaxlit yaqqol obrazi bo‘lib, u mazkur predmet haqidagi turli xil sezgilarni sintez qilish natijasida hosil bo‘ladi. alohida olingan sezgilardan farqli o‘laroq, idrok berilgan predmetni boshqa predmetlardan (masalan olmani behidan, nokdan va shu kabilardan) farq qilish imkonini beradi. tasavvur esa avval idrok etilgan predmetning …

3 / 19

q qilinmaydi. bundan tashqari, ba’zi hollarda hissiyotimiz bizni aldab qo‘yadi. masalan, uzoqdan sizga qarab yurib kelayotgan kishini tanishingizga o‘xshatasiz, lekin yaqinroq kelganda uning boshqa kishi ekanligi ma’lum bo‘ladi. boshqa bir misol. endi tanishgan kishingiz xaqidagi dastlabki taassurot (bu asosan uning tashqi tamonidan ko‘rinishiga qarab hosil qilinadi), u bilan muloqatda bo‘lgandan keyin o‘zgaradi. mana shu o‘rinda «kiyimiga qarab kutib olishadi, aqliga qarab kuzatishadi» degan maqolning hissiy bilish bilan aql o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni, farqni yaxshi ifoda qilishini ta’kidlash lozim. yuqorida qayd etib o‘tilgan holatlar bilishda tafakkurga bo‘lgan ehtiyojni, uning mohiyatini, bilishda tutgan o‘rnini chuqur anglashga yordam beradi. predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida erishiladi. tafakkur bilishning yuqori-ratsional (lotincha ratio-aql) bilish bosqichi bo‘lib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi, ular o‘rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya’ni qonuniy bog‘lanishlar aks ettiriladi. tafakkur uch xil shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish shaklida mavjud. tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chikarish tafakkurning universal shakllari, …

4 / 19

sada, o‘z holicha etarli emas. fikr muhokama yuritish jarayonida formal jihatdan to‘g‘ri ko‘rilgan ham bo‘lishi kerak. bu xususiyat fikrning shakliga taalluqli bo‘lib, tafakkurda hosil bo‘ladigan turli xil mantiqiy strukturalarda, sodir bo‘ladigan har xil mantiqiy amallarda o‘z aksini topadi. fikrni to‘g‘ri ko‘rishga tafakkur qonunlari talablariga rioya qilgandagina erishish mumkin. tafakkur qonuni muhokama yuritish jarayonida fikrlar (fikrlash elementlari) o‘rtasidagi mavjud zaruriy aloqalardan iborat. tafakkur qonunlari mazmunidan kelib chiqadigan, muhokamani to‘g‘ri ko‘rish uchun zarur bo‘lgan talablar fikrning aniq, izchil, etarli darajada asoslangan bo‘lishidan iborat. olamdagi narsa va hodisalar harakati o‘ziga xos ichki qonunlar asosida yuzaga keladi. bu harakatning inson ongidagi in’ikosi, ya’ni tafakkur jarayoni ham o‘ziga xos ob’ektiv qonuniyatlar asosida amalga oshadi. falsafada qonun tushunchasi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy, nisbiy barqaror munosabatlarini ifodalaydi. formal mantiq ilmida qonun tushunchasi fikrlash elementlari o‘rtasidagi ichki, muhim, zaruriy aloqadorlikni ifodalaydi. mantiqiy tafakkur ikki turdagi qonunlarga bo‘ysunadi. ular dialektika qonunlari va formallashgan mantiq qonunlaridir. dialektika qonunlari …

5 / 19

hini ta’minlab turadi. ular tafakkur shakllari bo‘lgan tushunchalar, mulohazalar (hukmlar) hamda xulosa chiqarishning shakllanishi va o‘zaro aloqalarini ifodalaydi. tafakkur qonunlari yuzaki qaraganda sub’ektiv qonunlardek bo‘lib tuyulsa ham, aslini olganda, ob’ektiv mazmunga egadir. bu qonunlar hamma kishilarning fikr yuritishida bir xil amal qiluvchi umuminsoniy qonunlardir. ularni buzish, almashtirish, o‘zgartirish, yangilash mumkin emas. tafakkur qonunlariga amal qilish to‘g‘ri, tushunarli, aniq izchil, ziddiyatsiz, asoslangan fikr yuritishga imkon beradi. aniqlik, izchillik, ziddiyatlardan holi bo‘lish va isbotlilik (asoslanganlik) to‘g‘ri tafakkurlashning asosiy belgilaridir. ayniyat qonuni. biror buyum yoki hodisa xaqida fikr yuritilganda ularga xos bo‘lgan barcha muhim belgilar, tomonlar qamrab olinadi. predmet xaqidagi fikr necha marta va qanday holatlarda takrorlanishiga qaramasdan doimiy, o‘zgarmas va qat’iy mazmunga ega bo‘ladi. tafakkurga xos bo‘lgan bu aniqlik xususiyati ayniyat qonunining mohiyatini tashkil etadi. ayniyat qonuniga ko‘ra ma’lum bir predmet yoki hodisa xaqida aytilgan ayni bir fikr ayni bir muhokama doirasida ayni bir vaqtda o‘z-o‘ziga tengdir. bu qonun formal mantiq ilmida …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq bilish nazariyasi"

mavzu: mantiq bilish nazariyasining tadqiqot ob`yekti reja: 1. mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. 2. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. 3. mulohaza tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 4. xulosa chikarishning umumiy mantiqiy tavsifi: tuzilishi, turlari va umumiy qoidalari. tayanch so’z va iboralar: tafakkur, mantiq, hukm, xulosa, tushuncha, ayniyat qonuni, nozidlik qonuni, istisno qonuni, etarli asos qonuni. 1. «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, ma’nosi bo‘yicha «logika» so‘ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘p ma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishida ...

This file contains 19 pages in DOCX format (210.9 KB). To download "mantiq bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq bilish nazariyasi DOCX 19 pages Free download Telegram