mantiq bilish nazariyasi

PDF 18 pages 417.5 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 417.5 KB

File type PDF

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

7-mavzu: mantiq bilish nazariyasining tarkibiy qismi reja: 1. mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari 2. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. formal mantiqning predmeti va strukturasi 3. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. 4. mulohaza (hukm) tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 5. oddiy va murakkab mulohazalar va ularning turlari 6. xulosa chiqarishning umumiy mantiqiy tavsifi tuzulishi va turlari 7. asosli muhokama yurutish shartlari 8. isbotlash va rad etishning umumiy tavsifi 9. bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari: muammo, gipoteza, nazariya «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, ma’nosi bo‘yicha «logika» so‘ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, ob’ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob’ektiv mantiq», «narsalar mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (masalan «sub’ektiv mantiq» iborasida), …

2 / 18

ya’ni ularning tashqi tomonida bevosita namoyon bo‘ladigan va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari haqida ma’lumotlar olinadi. hissiy bilish 3 ta shaklda: sezgi, idrok va tasavvur shaklida amalga oshadi. sezgi predmetning birorta tashqi xususiyatini (masalan, rangini, shaklini, ta’mini) aks ettiruvchi yaqqol obrazdir. idrok predmetning yaxlit yaqqol obrazi bo‘lib, u mazkur predmet haqidagi turli xil sezgilarni sintez qilish natijasida hosil bo‘ladi. alohida olingan sezgilardan farqli o‘laroq, idrok berilgan predmetni boshqa predmetlardan (masalan olmani behidan, nokdan va shu kabilardan) farq qilish imkonini beradi. tasavvur esa avval idrok etilgan predmetning obrazini ma’lum bir signallar (berilgan predmet bilan ma’lum bir umumiylikka ega bo‘lgan) ta’sirida miyada qayta hosil qilishdan, yoki shu va boshqa obrazlar negizida yangi obraz yaratishdan iborat hissiy bilish shaklidir. masalan, tanishingizga o‘xshagan kishini uchratganda tanishingizni eslaysiz, yoki qurmoqchi bo‘lgan imoratingizni mavjud imoratlar obrazlari yordamida yaqqol his qilasiz. hissiy bilishning barcha shakllariga xos bo‘lgan xususiyatlari qatoriga quyidagilar kiradi: birinchidan, hissiy bilish …

3 / 18

d bo‘la olmaydi. chunki inson tashqi olam bilan o‘zining sezgi organlari orqali bog‘langan. bilishning keyingi bosqichi, boshqa barcha shakllari sezgilarimiz bergan ma’lumotlarga tayanadi. bundan tashqari, ba’zi hollarda hissiyotimiz bizni aldab qo‘yadi. masalan, uzoqdan sizga qarab yurib kelayotgan kishini tanishingizga o‘xshatasiz, lekin yaqinroq kelganda uning boshqa kishi ekanligi ma’lum bo‘ladi. boshqa bir misol. endi tanishgan kishingiz haqidagi dastlabki taassurot (bu asosan uning tashqi tamonidan ko‘rinishiga qarab hosil qilinadi), u bilan muloqatda bo‘lgandan keyin o‘zgaradi. mana shu o‘rinda «kiyimiga qarab kutib olishadi, aqliga qarab kuzatishadi» degan maqolning hissiy bilish bilan aql o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni, farqni yaxshi ifoda qilishini ta’kidlash lozim. yuqorida qayd etib o‘tilgan holatlar bilishda tafakkurga bo‘lgan ehtiyojni, uning mohiyatini, bilishda tutgan o‘rnini chuqur anglashga yordam beradi. predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida erishiladi. tafakkur bilishning yuqori-ratsional (lotincha ratio-aql) bilish bosqichi bo‘lib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi, ular o‘rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya’ni qonuniy bog‘lanishlar aks ettiriladi. …

4 / 18

i ajratib olib, «inson»tushunchasini hosil qilish mumkin. umumiy belgilarni aniqlash predmetlar o‘rtasidagi munosabatlarni, bog‘lanish usullarini o‘rnatishni taqoza etadi. turli xil predmetlar fikrlash jarayonida o‘xshash va muhim belgilariga ko‘ra sinflarga birlashtiriladi va shu tariqa ularning mohiyatini tushunish, ularni xarakterlaydigan qonuniyatlarni bilish imkoniyati tug‘iladi. masalan, yuqorida keltirilgan «inson» tushunchasida barcha kishilar bitta mantiqiy sinfga birlashtirilib, ular o‘rtasidagi muhim bog‘lanishlar (masalan, ijtimoiy munosabatlar) bilib olinadi. 2) tafakkur borliqni bilvosita aks ettiradi. unda yangi bilimlar tajribaga har safar bevosita murojaat etmasdan, mavjud bilimlarga tayangan holda hosil qilinadi. fikrlash bunda predmet va hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlikka asoslanadi. masalan, bolaning xulq-atvoriga qarab, uning qanday muhitda tarbiya olganligi haqida fikr yuritish mumkin. tafakkurning mazkur xususiyati, ayniqsa, xulosaviy fikr hosil qilishda aniq namoyon bo‘ladi. 3) tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. unda bilish jarayoni borliqda real analogiga ega bo‘lmagan narsalar-yuqori darajada ideallashgan ob’ektlarni (masalan absolyut qattiq jism, ideal gaz kabi tushunchalar) ni yaratish, turli xil formal sistemalarni qurish bilan kechadi. …

5 / 18

(tuzilishi) dir. fikrlash elementlari deganda, predmetning fikrda ifoda qilingan belgilari haqidagi axborotlar tushuniladi. tafakkur shaklining tabiatini konkret misollar yordamida ko‘rib chiqamiz. ma’lumki, ayrim predmetlar, ularning sinfi (to‘plami) kishilar tafakkurida turli xil mazmunga ega bo‘lgan tushunchalarda aks ettiriladi. masalan, «davlat» tushunchasida o‘zining maydoniga, aholisiga, boshqaruv vositalariga ega bo‘lgan siyosiy tashkilot aks ettiriladi. «ilmiy nazariya» tushunchasida esa, predmetlarning birorta sohasiga oid bo‘lgan va ular haqida yaxlit tasavvur beradigan, ma’lum bir metod yordamida qurilgan tushunchalar sistemasi ifoda etilgan. mazmun jihatdan turli xil bo‘lgan bu tushunchalar mantiqiy shakliga ko‘ra bir xildir: har ikkalasida predmet uning muhim belgilari orqali fikr qilingan. «o‘z maydoniga egaligi», «aholisining mavjudligi», «boshqaruv vositalariga egaligi», «siyosiy tashkilotdan iboratligi» davlatning muhim xususyatlari hisoblanadi. xuddi shuningdek, «predmetlarning birorta sohasiga aloqadorligi», «predmet haqida yaxlit tasavvur hosil qilishga imkoniyat berishi», «ma’lum bir metod yordamida qurilishi», «tushunchalar sistemasi shaklida bo‘lishi» ilmiy nazariyaning muhim belgilari hisoblanadi. agar tushuncha aks ettirayotgan predmetni a bilan, unda fikr qilinayotgan muhim …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq bilish nazariyasi"

7-mavzu: mantiq bilish nazariyasining tarkibiy qismi reja: 1. mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari 2. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. formal mantiqning predmeti va strukturasi 3. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. 4. mulohaza (hukm) tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 5. oddiy va murakkab mulohazalar va ularning turlari 6. xulosa chiqarishning umumiy mantiqiy tavsifi tuzulishi va turlari 7. asosli muhokama yurutish shartlari 8. isbotlash va rad etishning umumiy tavsifi 9. bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari: muammo, gipoteza, nazariya «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, ma’nosi bo‘yicha «logika» so‘ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «fikr», «so‘z»...

This file contains 18 pages in PDF format (417.5 KB). To download "mantiq bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq bilish nazariyasi PDF 18 pages Free download Telegram