ўзбекистонда шўрланган тупроқлар ва уларнинг тарқалиши

PPTX 19 pages 2.3 MB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.3 MB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

powerpoint presentation ўзбекистонда шўрлангантупроқлар ва уларнинг тарқалиши 1.шўрлангантупроқларнингумумийтавсифи.шўр тупроқлар тарқалган худудлар катта миқёсдаги тупроқ-геокимёвий формация бўлиб, ўта турли хил тупроқларни ўзида бирлаштиради. унинг умумий белгилари қуйидагилардан иборат: аккумулятив ёки палеаккумулятив ландшафтларда ҳосил бўлиши, юқори концентрациядаги эритмаларда сувда осон эрувчи тузларнинг тупроқ ҳосил бўлиш жараёнларида иштирок этиши, ўсимлик-ларнинг ёхуд тупроқ эритмаларининг юқори концентрациясиёхуд у ёки бу тупроқ қатламларидаги ўта юқори ишқорийлик сабабли нормал ўсиши ва ривожланиши учун ноқулай шароитларни вужудга келиши (бундан шўр тупроқларда ўсувчи галофитлар мустасно) ва бошқалар. шўрланган тупроқлар деб тупроқ профилида маданий ўсимликлар (галофит бўлмаган-шўрга чидамсиз) нинг ривожланиши учун заҳарли таъсир этувчи сувда осон эрувчи тузларнинг миқдорига айтилади. сувда осон эрувчи тузларга совуқ сувда гипснинг (caso4·2h2o) эрувчанлигидан (2 гл. атрофида) ортиқ эрийдиган тузлар киради. агар тупроқнинг юқориги 0-30 см ли қатламида 0,6% ортиқ сода 0,1% дан ортиқ хлор ва 2% дан ортиқ сульфатлар ушлаган шўрланган тупроқлар шўрхоклар деб аталади. бундай табақаланиши тузларнинг турлича токсиклигида келиб чиқади. масалан, энг …

2 / 19

ари суббореал ва субтропик минтақаларнинг дашт ва ярим дашт минтақалари ҳисоб ланади. шўрхоклар майдони ер шарида 69,8 млн. гектарни, барча шўрланган тупроқлар майдони эса 240 млн. гектарни ташкил этади (ковда, розанов 1988). шўрланган тупроқлар ва шўрхокларнинг пайдо бўлиши учун иккихил жараён-ландшафтларда (табиатда) эркин ҳаракатланувчи ва уларни тупроқда тўпланиши содир бўлиши керак.тузлар ҳосил бўлишининг асосий манбалари тоғ жинсларининг нураши таъсирида ҳосил бўладиган, ўзида туз ушловчи ва тупроқ ҳосил қилувчи ҳар хил жинслар ҳисобланади. маълумки дунё океанларига қуруқликдан йилига 3 млрд. тонна сув оқимлари бўлмаган континентларга 1 млрд. тоннагача хар хил тузалар келиб қўшилади. туз тўпловчи манбалардан, яъни таркибида туз ушловчи тупроқ ҳосил килувчи жиснлар, тузларнинг дегиздан қуруқликка шамол таъсирида келиб қўшилиши (импульверизация), атмосфера ёғинлари, тупроқ-грунт сувлари, усимликлар, суғориш сувлари ва бошқалар ҳсобланади. тузлар пайдо бўлиб ҳамма жойларида ер юзасининг устки қатламларида йиғилади. шунга қарамасдан шўрланган тупроқлар майдони ва айниқса шўрхоклар майдони ер шарида унчалик катта майдонларни эгалламайди, чунки тузларнинг тупроқда йиғилиши …

3 / 19

0-30 100-150 5-8 nacl, na2so4caso4, mgso4, дашт 300-450 800-1000 35-40 50-100 2-3 na2so4nao, na2co3 nahco3 ўрмон-дашт 350-500 500-800 40-45 1-3 0,5-1 nahco3 na2co3 na2so4 na2sio3 турли ландшафт-геокимёвий ҳолатларда турлича тузлар тўпланади. намлик бирмунча кўпроқ иқлим шароитларда кам эрийдиган тузлар тўплангани ҳолда сувда кўпроқ эрийдиган чуқур қатламларга, она жинс ва грунт сувларигача ювилиб кетади. иқлим шароити қурғоқчилиги ортган сари сувда кўпроқ эрийдиган тузлар тўплана бошлайди. кучсиз шўрланишнинг бошланғич даврида сода кўпроқ тўп-лана бошлайди. шўрланиш кучайган сари биринчи ўринни сульфатлар, ундан кейин хлоридлар эгаллайди. тупроқда туз тўпланиш асосан макрорельефларнинг пастқам жойларида, турли моддаларнинг кўпроқ йиғилган участкаларида ривожланади. рельефнинг баландроқ шакллари учун тузларнинг оқиб чиқиб кетиши характерлидир. ер усти ва ер ости тупроқ-грунт сувлари билан улар рельефнинг пастқам жойларига оқиб ўтиб депрессия тупроқларини шўрланишига олиб келади. грунт сувларининг кимёвий таркиби, уларнинг минерализациясига чамбарчас боғлиқ; кам концентрациядаги грунт сувларида гидрокарбонатлар, минерализациясининг ортиши билан хлоридлар катта рол ўйнайди. шўрхоклар ўсимликлари онда-сонда якка-дукка тарзда ривожланган бўлиб, …

4 / 19

н; гидроморф шўрхоклар эса типик, ўтлоқи, ботқоқ, шорли (сор), лой-вулқонлива тепа-дўнглик типчаларига бўлинади. яна шўрхоклар шўрланиш химизми (типи)га қараб хлоридли, сульфат-хлоридли, хлорид-сульфатли, сульфатли, сода-хлоридли, сода-сульфатли, хлорид-содали, сульфат-содали, сульфат ёки хлорид- гидрокарбонатли туркумларга ҳамдашўрланиш манбаларига кўра- литогенли, қадимий гидроморфли ва биогенли туркумларга ажралади. шўрхоклар тупроқ профилидаги тузларнинг тарқалиш характерига кўра: устки, юзаки (агар тузли қатлам 0-30 см да тарқалган бўлса) ва чуқур профилли (агар бутун профил шўрхоклар даражасида шўрланган бўлса) гуруҳларга бўлинади. морфологик ташқи кўринишга кўра шўрхоклар қуйидаги-майин, қатқалоқ, қора ва хўл гуруҳга бўлинади. қатқалоқ шўр- хокларнинг бетида юпқагина туз қавати (қатқалоқ) ҳосил бўлади ва бу қатқалоқтаркибида асосан хлорид тузлар (nacl) бўлиб, сульфатлар оз учрайди. майин шўрхокларниннг устки қавати қуруқ,ғоваква жуда майин бўлади, киши оёғи осон ботади ва из тушади. бу хилдаги шўрхоклар таркибида асосан сульфатлар айниқса na2so4кўп бўлади. қора шўрхокларда сода (na2co3) кўп бўлганлигидан тупроқ гумуси таркибидаги гумин кислота эрийди ва қора тус ҳосилбўлади. хўл шўрхоклар таркиби асосан cacl2ва mgcl2тузларидан …

5 / 19

тупроқ типларига, суғориш даврларига, шўрланганлик даражаларига ҳамда уларда ўтказилаётган агротехник ва мелиоратив тадбирларнинг мажмуасига боғлиқ. ўзининг келиб чиқишига кўра суғориладиган шўрланган тупроқлар турли типларига, жумладан оч тусли бўз, ўтлоқи-бўз, бўз-ўтлоқи, ўтлоқи, ботқоқ- ўтлоқи, тақирли, тақир-ўтлоқи ва бошқаларга хосдир. бу тупроқларнинг механик таркиблари ҳар хил бўлиб, оғир қумоқли тупроқлар асосий ўринни эгаллайди. шўрланган суғориладиган тупроқлардаги сувда осон эрувчи тузлар асосан уч катион (naқ, caққ, mgққ) ва тўрт анион (сl-, so4, hco3, co3) нинг кимёвий бирикиши натижасида ҳосил бўлган 12 хил туздан иборат. бу синиқ чизиқнинг юқорисида жойлашган 8 хил туз ўсимликлар учун заҳарли,пастдаги 4 хили деярли зарарсиз. буларнинг ичида энг хавфли (na2co3) кейинги ўриндава тахир тузлар. булар ичида энг зарарсиз туз гипс (caso4) ва оҳак (caco3) ҳисобланади. ўзбекситоннинг кўп туман ва вилоятларида тупроқдаги сульфатлар миқдори кўп ҳолатларда хлоридлардан анча юқори, табиийки шўрланиш хлорид-сульфатли ёки сульфатли. бухоро вилоятининг туманларида ва фарғона водийсида тузлар таркибини асосан сульфатлар ташкил этиб, хлоридлар жуда кам миқдорда …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ўзбекистонда шўрланган тупроқлар ва уларнинг тарқалиши"

powerpoint presentation ўзбекистонда шўрлангантупроқлар ва уларнинг тарқалиши 1.шўрлангантупроқларнингумумийтавсифи.шўр тупроқлар тарқалган худудлар катта миқёсдаги тупроқ-геокимёвий формация бўлиб, ўта турли хил тупроқларни ўзида бирлаштиради. унинг умумий белгилари қуйидагилардан иборат: аккумулятив ёки палеаккумулятив ландшафтларда ҳосил бўлиши, юқори концентрациядаги эритмаларда сувда осон эрувчи тузларнинг тупроқ ҳосил бўлиш жараёнларида иштирок этиши, ўсимлик-ларнинг ёхуд тупроқ эритмаларининг юқори концентрациясиёхуд у ёки бу тупроқ қатламларидаги ўта юқори ишқорийлик сабабли нормал ўсиши ва ривожланиши учун ноқулай шароитларни вужудга келиши (бундан шўр тупроқларда ўсувчи галофитлар мустасно) ва бошқалар. шўрланган тупроқлар деб тупроқ профилида маданий ўсимликлар (галофит бўлмаган...

This file contains 19 pages in PPTX format (2.3 MB). To download "ўзбекистонда шўрланган тупроқлар ва уларнинг тарқалиши", click the Telegram button on the left.

Tags: ўзбекистонда шўрланган тупроқла… PPTX 19 pages Free download Telegram