orfoepiya

DOC 48.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1503125458_69026.doc orfoepiya har bir adabiy til unda gapiruvchi barcha kishilar tomonidan ongli ranishda qabul qilingan talaffuz normasiga egadir. tilning talaffuzi og'zaki nutq shakliga, yozuv esa, yozma nutq shakliga xos bo'lib, ular bir-biriga doim to'g'ri kelavermaydi. orfoepiya (grekcha orthos – "to'g'ri" va epos – "nutq") ma'lum tilning to'g'ri talaffuz norma va qoidalari hisoblanib, unda so'zlovchilarning barchasi uchun tushunarli norma qabul qilingan bo'ladi. orfoepiyaning asosini tilning fonetik sistemasi, ya'ni undagi tovushlar, bo'g'in, urg'u va intonatsiya tashkil etadi. to'g'ri talaffuz etishni odatda tilning orfoepik normasi deb yuritiladi. albatta orfoepik normadan chetga chiqish hollari ham mavjud. chunonchi, shevalar talaffuzi, vulgar yoki buzib talaffuz qilish kabilar. odatda ba'zi tayanch shevalar talaffuzi adabiy til talaffuz normasiga yaqin turadi. masalan, rus adabiy tilining talaffuziga moskva va peterburg talaffuzi asos qilib olingan. o'zbek adabiy tilining talaffuziga toshkent va farg'ona vodiysi shevalarining talaffuzi asos qilib olingan. har bir til o'zining ma'lum davrdagi orfoepik normasiga ega bo'lib, davrlar o'tishi bilan …

o'zining alohida urg'usi bilan talaffuz etiladi: taómnóma, gúltójixó'roz kabi. orfoepiya normasi og'zaki so'zlashuv nutqida va rasmiy nutqda ba'zi o'zgarishlarga uchraydi. orfoepiya teatr, kino, radio, televideniye va notiqlik san'ati hamda nutq madaniyatidagi barcha talaffuz xususiyatlarining yig'indisini adabiy normaga solib turuvchi mezon hisoblanadi. tildagi tarixiy-fonetik o'zgarishlar va fonetik-fonologik o'zgarishlar til asta-sekin va mustaqil rivojlanib boradi. tilning takomillashuvi va rivojlanishi ma'lum qonuniyatlar asosida bo'ladi va boshqa ba'zi qonuniyatlardan, xususan tabiat qonunlaridan farq qiladi. til murakkab va ko'pqirrali ijtimoiy hodisa bo'lib, undagi barcha elementlar bir-biri bilan uzviy ravishda bog'langan. shu sababli tildagi qonuniyatlar ham bir-biri bilan bog'lanadi. chunonchi, tildagi tarixiy-fonetik o'zgarishlar ma'lum fonetik-fonologik qonuniyatlar asosida ro'y beradi va bu esa o'z navbatida, grammatik va leksik o'zgarishlarga ham ta'sir etadi. tildagi tarixiy-fonetik o'zgarishlarni qandaydir fiziologik yoki fizik qonunlar asosida tushuntirish mumkin emas. fonetik-fonologik qonuniyatlar tilning ichki qonunlari hisoblanadi va faqat tilshunoslik jihatdan ilmiy tadqiq qilish borasida izohlanadi. tildagi tarixiy-fonetik o'zgarishlarni o'rganuvchi qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning sohasi qiyosiy-tarixiy …

hlarni o'rganishdagi fonetik va fonologik qonuniyatlar ham quyidagicha turlarga bo'linishi mumkin: 1) umumiy fonetik qonuniyatlar – barcha tillarga xos bo'lgan universal holdagi tartib va qoidalarni belgilab beradi va ular tilning boshqa bosqichlarida ro'y beruvchi umumiy hodisalar bilan ham bog'lanadi. masalan, barcha turkiy tillarida jarangsiz undoshlar ikki unli tovush oralig'ida jaranglilashishi mumkin. barcha turkiy tillarda singarmonizm (unlilarning uyg'unlashuvi yoki unlilar garmoniyasi) qonuniyati mavjud bo'lib (o'zbek tili bundan qisman mustasno hisoblanadi), u so'z o'zagidagi unlining uning affiksidagi unli bilan uyg'unlashuvida ko'rinadi. bunday singarmonizm hodisasi unlilarning til va labning holatiga ko'ra uyg'unlashuvi bilan izohlanadi. masalan, qozoq tilida: attar, bashtar; turkman tilida: barar, dashar; qirg'iz tilida: ottuz, moyun, tundu kabilar. 2) alohida fonetik qonuniyatlar – ayrim tillar uchun xos bo'lgan hodisalarni izohlaydi. masalan, boshqa turkiy tillariga xos bo'lgan singarmonizm o'zbek tili tarixida ham bor bo'lib, unli fonemalar bu tilda 8-9 ta bo'lgan. tarixiy-fonetik o'zgarishlar o'zbek tilining ichki alohida fonetik qonuniyatlari va tashqi ta'sir natijasida, …

anini ko'rsatadi. boshqa tashqi faktorga asoslangan qarash o'zbek tilidagi /o/ fonemasi fors-tojik tilining ta'siri ostida hosil bo'lgan deb hisoblaydi. shevalar orfoepik, grammatik va leksik normalardan tashqarida bo'l-gani tufayli ularda turli o'zgarishlar saqlanib qoladi va asta-sekin adabiy tilga ham ko'chadi. fonetik qonuniyatlar xronologik (davr) jihatdan ikki turli bo'ladi: 1) diaxronik fonetik qonuniyatlar – bir guruh tillar yoki aynan bir tilning tarixida ruy bergan tarixiy-fonetik va fonologik o'zgarishlarni o'z ichiga oladi. bu tarixiy hodisalarni o'rganuvchi til tarixining bir bo'limi diaxronik (tarixiy) fonetika va fonologiya deb yuritiladi, yuqorida ko'rsatilgan tarixiy tovush o'zgarishlari ana shunday diaxronik fonetikaga oid xususiyatlar hisoblanadi. 2) sinxronik fonetik qonuniyatlar – hozirgi davrda bo'layotgan bir qancha tillardagi yoki ma'lum bir tildagi tovush o'zgarishlari va urg'uning tabiatiga oid xususiyatlarni ko'rsatib beradi. bunda hozirgi tillardagi yangi talaffuz tendensiyalari ham o'rganiladi. masalan, hozirgi o'zbek tilida unlilar til oldi undoshlaridan keyin til oldi va til orqa undoshlardan keyin til orqa variantlarga ega bo'ladi. tarixiy-fonetik …

an. 2) agar bir fonema ikki fonemaga ajralsa, divergensiya deyiladi. masalan, qadimiy turkiy tillarida bo'lgan /a/ fonemasi keyinchalik ikki fonemaga ajralgan: /a/ va /o/. bu hodisa divergensiya jarayoni natijasida bo'lgan. fonetik qonuniyatlarga tovushlarning kombinator va pozitsion o'zgarishlari ham kiradi. chunki tovushlar turli holatlarda har xil o'zgarishlarga uchraydi. chunonchi, ochiq urg'uli bo'g'inda cho'ziq va yopiq urg'usiz bo'g'inda esa qisqa talaffuz etilishi mumkin. bunday holat ham ko'pgina tarixiy va hozirgi tovush o'zgarishlarini keltirib chiqaradi. fonetik va fonologik qonuniyatlarni tilning boshqa bosqichidagi o'zgarishlar bilan bog'liq holda o'rganish chuqur ilmiy natijalarni keltirib chiqarishi mumkin. adabiyotlar 1. аракин в.д. сравнительная типология английского и русского языков. м., просвещение, 1989. 2. аракин в.д. типология языков и проблема методического прогнозирования. м., высшая школа, 1989. 3. абдуазизов а.а. тилшуносликка кириш. i-қисм. фонетика ва фонология. ii-қисм. лексикология ва семасиология. грамматика. тошкент, университет, 1999. 4. абдуазизов а.а. ўзбек тили фонологияси ва морфонологияси. т., 1992. 5. абдуазизов а.а., шереметьева а.г., зализняк а.м. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "orfoepiya"

1503125458_69026.doc orfoepiya har bir adabiy til unda gapiruvchi barcha kishilar tomonidan ongli ranishda qabul qilingan talaffuz normasiga egadir. tilning talaffuzi og'zaki nutq shakliga, yozuv esa, yozma nutq shakliga xos bo'lib, ular bir-biriga doim to'g'ri kelavermaydi. orfoepiya (grekcha orthos – "to'g'ri" va epos – "nutq") ma'lum tilning to'g'ri talaffuz norma va qoidalari hisoblanib, unda so'zlovchilarning barchasi uchun tushunarli norma qabul qilingan bo'ladi. orfoepiyaning asosini tilning fonetik sistemasi, ya'ni undagi tovushlar, bo'g'in, urg'u va intonatsiya tashkil etadi. to'g'ri talaffuz etishni odatda tilning orfoepik normasi deb yuritiladi. albatta orfoepik normadan chetga chiqish hollari ham mavjud. chunonchi, shevalar talaffuzi, vulgar yoki buzib talaffuz qilish kabilar. ...

DOC format, 48.0 KB. To download "orfoepiya", click the Telegram button on the left.

Tags: orfoepiya DOC Free download Telegram