tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi

DOCX 19,1 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1484243264_67516.docx tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi 1. lisoniy sintaktik qolip haqida fonetika, leksika va morfologiyada bo’lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. ma‘lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo’lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo’lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo’llaniladigan, sezgi a‘zolariga ta‘sir qiladigan o’qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo’lgan so’z birikmalari va gaplar tushuniladi. lisoniy sintaktik birliklar esa so’z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. biz ularni lisoniy sathga tegishli bo’lganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha lsq) lar deb ataymiz. lsq nima? g’isht quyuvchi usta g’isht quyishda qolipdan foydalanadi. loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib to’kadi. qolip asosida qancha g’isht quyilsa ham, g’ishtlarning barchasi bir xil shaklga ega bo’ladi. bu bir xillik g’ishtlarning o’ziga bog’liq bo’lmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. lsqlar ham g’isht qoliplariga …

.lsqning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. lsqlar jamiyat a‘zolari ongida mavjud bo’lib, kishilarning erkin birikmalar hosil qilish ko’nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. bu ko’nikmalar bo’lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. bunga quyidagi dalil asosida amin bo’lishimiz mumkin. deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o’rganmoqchi bo’lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko’nikmasi - lsq shakllanmagan bo’lsa, o’zbekcha kitob va o’qimoq so’zlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o’zbek tiliga xos [ot + fe‘l] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. ingliz tilida esa kitobni o’qimoq birikmasini hosil qiluvchi lsq [to v+ the n] ko’rinishida bo’lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo bo’ladi. ma‘lum bo’ladiki, lsqlar jamiyat a‘zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. uni sezgi a‘zolari asosida bilib bo’lmaydi. qoliplardan chiqqan nutqiy hosilalarni esa aytish, eshitish, yozish va o’qish …

lmaganda zamoni bilan farqlanadi. nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. iii.lsqlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. qolip har bir g’ishtda o’z izini qoldiraverganligi kabi lsq ham har bir so’z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. lekin ikkinchi g’isht birinchi g’ishtning takrori bo’lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo’q. kesilgan daraxtni, qayta ekib bo’lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so’z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. qayta aytilgandek tuyulgan so’z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. iv.lsqlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. g’isht qolipi bitta, undan chiqqan g’ishtlarning hisobiga yetib bo’lmaydi. shuningdek, deylik, [ott.k.+fe‘l] qolipi bitta bo’lib, undan kitobni o’qimoq, qalamni sotmoq kabi so’z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. bugungi kunda o’zbek tilida so’z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (ular haqida “so’z birikmasi” faslida bahc yuritiladi.) bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so’z birikmalari miqdorini tasavvur ham qilib bo’lmaydi. gap qoliplari va …

dagi kitobni, xatni, qo’yni tobe a‘zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a‘zolik. bu uch umumiylik [ot + fe‘l] lsqsining ot uzvida mujassamlangan. lsqning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o’xshamaydigan yakkalikdir. aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug’aviy ma‘noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo’ladi. ii.lsq mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. lsq nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o’zgarmas mohiyati bo’lib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko’rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. masalan, [ot + fe‘l] qolipi o’zgarmasdan turadi. ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog’ozni yirtmoq, xatni jo’natmoq, derazani bo’yamoq kabi turfa ko’rinishlarda bo’ladi. bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko’p bo’lmasin, tushum kelishigidagi tobe ot va fe‘l doirasidan chetga chiqa olmaydi. nutqiy …

iy turlari lisoniy birikmalarning qoliplar asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilalarni 3 guruhga birlashtirish mumkin: yasama so’zlar; so’z birikmasi; gap. (ishla) yasama so’zi [ish] leksemasi va [lar] morfemasining, kitobni o’qimoq nutqiy so’z birikmasi [kitob] va [o’qi] leksemalarining, o’qidim gapi esa [o’qi] leksemasi va [-dim] kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo’lgan. (ishla) so’zi [ot+la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug’ullanmoq] so’z yasash qolipi mahsuli bo’lsa, kitobni o’qimoq so’z birikmasi [ot +fe‘l] lsqsi, o’qidim gapi esa [wpm] qolipi hosilasidir. bular sirasida so’z yasash va so’z birikmasi qoliplari tushuncha ifodalovchi - atash(nominativ) vazifa bajaruvchi hosilalarni beradigan qoliplar bo’lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilalarni tug’diruvchi qoliplar hisoblanadi. so’z yasash qolipi lisoniy bo’lsa-da, lekin sintaktik mohiyatga ega emas. shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (ldq) sifatida so’z yasalishi bo’limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosilalar beruvchi, ya‘ni so’z birikmasi va gap qoliplari tekshiriladi. qolipdan chiqqan g‘isht o‘lchami va shakli jihatdan o‘xshash bo‘ladi. lekin tuproqqa bog‘liq …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi"

1484243264_67516.docx tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi 1. lisoniy sintaktik qolip haqida fonetika, leksika va morfologiyada bo’lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. ma‘lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo’lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo’lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo’llaniladigan, sezgi a‘zolariga ta‘sir qiladigan o’qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo’lgan so’z birikmalari va gaplar tushuniladi. lisoniy sintaktik birliklar esa so’z birikmasi va gap hosil qilish qolip...

Формат DOCX, 19,1 КБ. Чтобы скачать "tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: tilshunoslikda lisoniy qolip tu… DOCX Бесплатная загрузка Telegram