hosila lug‘aviy ma’nolarning lisoniy sathga ko‘tarilish bosqichlari

DOCX 20.1 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1484243306_67517.docx hosila lug‘aviy ma’nolarning lisoniy sathga ko‘tarilish bosqichlari nutqiy yasama so‘zlarning lisoniy sathga ko‘tarilishi bir necha bosqichda kechadi. ularni nutqdan lisonga siljishi, lisoniylashishi darajasiga ko‘ra quyidagicha tartiblash mumkin: 1) ixtisoslashgan leksemalar; 2) soddalashgan leksemalar; 3) tublashgan leksemalar. ixtisoslashgan leksemalar nutqiy yasama so‘zlar lisoniylashuvining eng quyi darajasidir. ixtisoslashgan leksemalar yasamaligini yo‘qotmagan, ya’ni o‘zida qolipning shakliy tomoni izlarini saqlagan, biroq ma’noviy tomondan qolipdan uzilgan, ya’ni ma’nosini qolipning o‘ng (mazmuniy) tomonidan keltirib chiqarish imkoni bo‘lmagan, toraygan ma’noli leksemalardir. masalan ishchi (worker, rabochiy) leksemasi «zavod yoki fabrikalarda ishlovchi, o‘rta ma’lumotli mutaxassis» ma’nosiga ega bo‘lib, u [ot]+[chi]=otdan anglashilgan narsa ustida ishlovchi kishi] qolipi hosilasidir. qolip hosilasi sifatida u qolipning chap tomoni xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan. chunki ishchi leksemasining shakliy tomoni, ya’ni nomemasida qolipning [ot+chi] umumiyligi zarrasi, ko‘rinishi tajallilangan. leksema sememasi esa «shu otdan anglashilgan narsa bilan shug‘ullanuvchi shaxs» mohiyati ko‘rinishiga emas, balki uning toraygan, ma’lum bir ixtisosni anglatuvchi ko‘rinishi holatiga ega bo‘lib qolgan. ishchi leksemasiga qiyosan …

si shaklan emas, balki ma’noviy jihatdan qolipdan uzilgan, ixtisoslashgan ma’noli lekse-madir. ikkinchi hosila esa ham shaklan, ham mazmunan qolipga muvofiq kelganligi bois, nutqiy yasamadir. leksemalar hosil bo‘lishining bu usuldagi boshqa ko‘rinishi sifatida so‘zlarning atamaviy ma’no kasb etishi (qo‘shish, ayirish, bo‘lish so‘zlarini)ni ko‘rsatish mumkin. soddalashgan leksemalar yasama so‘zlar lisoniylashuvining yanada yuqoriroq bosqichidir. soddalashish deganda ma’lum bir so‘z yasash qolipining hosilasida o‘zak va qo‘shimchaning o‘zaro birikib ajralmas holga kelishi, so‘zshakldagi grammatik shakllarning qotib qolishi natijasida yangi ma’no ifodalashidir. o‘zbek tilidagi oldin, keyin, tashqari, ichkari, yuqori kabi yuzlab so‘zlar soddalashgan yasama so‘zlar - leksemalardir. so‘z birikmalarining sintaktik qoliplardan uzilish holatlari (boshning og‘rigi - boshog‘riq, belning bog‘i - belbog‘) ni ham soddalashishga misol qilib ko‘rsatish mumkin. tublashgan leksemalar shunday leksemalashgan yasama so‘zlarki, ularning yasalishini, tarkibini etimologik ma’lumotga ega bo‘lmasdan aniqlab bo‘lmaydi. masalan, sin fe’lining o‘zagi si, tingla fe’lining o‘zagi ding, to‘q so‘zi o‘zagining to‘ ekanligini til tarixi bo‘yicha chuqur ma’lumotga ega bo‘lmasdan bilish qiyin. …

sotuvchi shaxs; v) bo‘z xarid qiluvchi shaxs. bu ma’nolardan birinchisiga ega bo‘lgan birlik lisoniy tabiatli bo‘lib, ijtimoiy shartlanganlik xossasiga ega. qolgan ikki ma’no sof nutqiy hosilalar hisoblanadi. biroq lisoniy birlik sanalmish bo‘zchi leksemasining va zikr etilgan qolipning nutqiy hosilalari asosida semik bog‘lanish mavjud bo‘lib, biroq ular leksemaning turli ko‘rinishlari sanalmaydi. ulardagi umumiylik, bog‘lovchi semalardan tashqari, so‘z yasash qolipi hamdir. «bo‘z sotuvchi shaxs» ma’nosidagi bo‘zchi so‘zida bo‘z leksemasi sememasi boshqa umumiylik (-chi morfemasi va qolip)lar zarralari bilan birgalikda mazkur nutqiy ma’no (butunlik) uchun bo‘lak sifatida namoyon bo‘lgan. bo‘zchi so‘zining ma’nosi «bo‘z sotuvchi», «shaxs» ma’no bo‘lakchalaridan iborat bo‘lib, bunda «shaxs» ma’no bo‘lakchasi qolip va undagi -chi morfemasi umumiyligi zarrasidir. xo‘sh, mazkur «nutqiy» hosilada «bo‘z sotuvchi», «shaxs» ma’no bo‘lakchalari mavjud ekan, bunda ushbu hosilaning asl zoti nima hisoblanadi? boshqacha aytganda, ushbu holatda zotiy va o‘zga hodisalar tajallilari qanday farqlanadi? to‘g‘ri, bo‘zchi hosilasida bo‘z leksemasining «kichraygan» voqelanishi mavjud, biroq bu hosilaning asl zoti so‘z …

ochdi, kuydi-pishdi, tug’di-bitdi, iliguzildi, ichakuzdi, supraqoqdi. juft va qo’shma sifat yasama bo’lib, takroriy sifatda shakl yasalishi mavjud. biroq takroriy sifat taraqqiyot natijasida yangi ma’no kasb etishi ham mumkin: yo’l-yo’l. bunda yangi so’z yasalishi emas, balki so’zshaklning leksemalashuvi hodisasi mavjud. juft ravish ikki so’zning juftlashishidan tashkil topadi: yana-tag’in, eson-omon; ochin-to’qin, oldinma-keyin, qishin-yozin; uzil-kesil, ura-sura, unda-bunda; ora-sira, ora-chora, ro’y-rost, sal-pal, chala-chulpa, emin-erkin, oz-moz, huda-behuda; azza-bazza, apil-tapil, eran-qaran, o’lda-jo’lda. takroriy ravishda bir o’zak takrorlanadi: galma-gal, zinhor-bazinhor, to’g’ridan-to’g’ri, es-es, o’qtin-o’qtin, ahyon-ahyonda. qo’shma ravish birdan ortiq mustaqil so’zning qo’shilishidan hosil bo’ladi: bir yo’la, bir muncha, bir talay; bajonudil, baholiqudrat, baqadrihol; har yili, har yoq, har dam; shu zahoti, shu asnoda. shunday ot yasash qolipi borki, undan bugungi kunda yangi so’z yasalmaydi. hosilaning barchasi lisoniy xarakterga ega. [ot + -goh = asosdan anglashilgan ish-harakat bajarilgan joy oti] (sayilgoh, ayshgoh, manzilgoh), [ot + -don = asosdan anglashilgan narsa/predmet saqlanadigan predmetni ifodalovchi ot] (qalamdon, tuzdon, kuldon), [ot + …

o’g’in, tugun), -(i)ndi (cho’kindi, yuvindi, chirindi, supurindi, sirqindi, yig’indi), -gich (g’ich/kich/qich) (o’lchagich, purkagich, o’chirgich, qashlagich, eritkich, savag’ich), -ch, -inch (quvonch, o’kinch, qo’rqinch, sevinch), -machoq (bekinmachoq, tortishmachoq, quvlashmachoq ), -ak/oq (sharsharak, bizbizak, pirpirak, g’urrak, tartarak), -ildoq (shaqildoq, hiqildoq, chirildoq, pirildoq), -a (sharshara, g’arg’ara), -os (chuvvos, sharros, gulduros) qo’shimchasi ishtirok etuvchi derivatsion qolipi kam unum bo’lib, u bugungi kunda hosila bermaydi. shu boisdan qolipning mazmuniy tomonini uning hosilasidan umumlashtirib bo’lmaydi. -ish, -uv/ov, -uvchi/ovchi affiksli qurilish, kirish, chiqish, uchrashuv, kechuv, maqtov, chanqov, uchuvchi, haydovchi, tinglovchi, sotuvchi so’zini ham yasama so’z sifatida qarash holi uchrab turadi. bunda u aslida so’zshaklning leksemalashuvi hodisasi ekanligini esda tutish lozim. sof nutqiy hosila ma’nolarning lisonga intilishini ochish ham qator ijtimoiy-lisoniy omillarga tayanadi. aytilganlardan kelib chiqqn holda, hosila ma’nolarning lison va nutqqa munosabati jihatidan quyidagi tasnifini berish mumkin: 1)lisoniylashgan va hosilaviyligini yo‘qotgan ma’no; 2)lisoniylashgan hosila ma’no; 3)lisoniylashayotgan hosila ma’no; 4)nutqiy hosila ma’no. so‘zlarning umumiy lisoniy qiymatini tiklash bilan birgalikda …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "hosila lug‘aviy ma’nolarning lisoniy sathga ko‘tarilish bosqichlari"

1484243306_67517.docx hosila lug‘aviy ma’nolarning lisoniy sathga ko‘tarilish bosqichlari nutqiy yasama so‘zlarning lisoniy sathga ko‘tarilishi bir necha bosqichda kechadi. ularni nutqdan lisonga siljishi, lisoniylashishi darajasiga ko‘ra quyidagicha tartiblash mumkin: 1) ixtisoslashgan leksemalar; 2) soddalashgan leksemalar; 3) tublashgan leksemalar. ixtisoslashgan leksemalar nutqiy yasama so‘zlar lisoniylashuvining eng quyi darajasidir. ixtisoslashgan leksemalar yasamaligini yo‘qotmagan, ya’ni o‘zida qolipning shakliy tomoni izlarini saqlagan, biroq ma’noviy tomondan qolipdan uzilgan, ya’ni ma’nosini qolipning o‘ng (mazmuniy) tomonidan keltirib chiqarish imkoni bo‘lmagan, toraygan ma’noli leksemalardir. masalan ishchi (worker, rabochiy) leksemasi «zavod yoki fabrikalarda ishlovchi, o‘rta...

DOCX format, 20.1 KB. To download "hosila lug‘aviy ma’nolarning lisoniy sathga ko‘tarilish bosqichlari", click the Telegram button on the left.

Tags: hosila lug‘aviy ma’nolarning li… DOCX Free download Telegram