sintaksis

PDF 45 pages 2.2 MB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.2 MB

File type PDF

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

hozirgi o’zbek adabiy tili sintaksis mavzu: sintaksis. sintaktik birliklar tavsifi. o‘zbek tilida lisoniy sintaktik qolip va uning turlari. valentlik, uning tildagi mohiyati 1 2 reja 1. sintaksis. sintaktik nazariyalar tavsifi. 2. asosiy sintaktik birliklar. 3. o‘zbek tilida lisoniy sintaktik qoliplar. 4. valentlik, uning tildagi mohiyati. foydalanilgan adabiyotlar 1. sayfullayeva r. va b. hozirgi o‘zbek adabiy tili. - t., 2009. 2. zamonaviy o`zbek tili. sintaksis. ii jild. –t., 2013. 3. mahmudovn., nurmonov a. o‘zbek tilining nazariy grammatikasi. (sintaksis). –t., 1995. 4. nurmonov a., mahmudov n., ahmedov a., solixo‘jayeva s. o‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. –t., 1992. 5. nurmonov a. gap haqida sintaktik nazariyalar.-t., 1988 6. fitrat. nahv.iv tom. 2006. o‘zbek tili sintaksisi tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida dastlab abdurauf fitrat tomonidan “nahv” atamasi ostida o‘rganilgan. 1-qarash • ega gapda mutlaq hokim 2-qarash • ega va kesim teng huquqli bosh bo‘lakdir 3-qarash • kesim – mutlaq hokim bo‘lak sintaktik nazariyalar 4 xil: prof. a.nurmonov …

2 / 45

qali qanday ifodalanishini o‘rganadi. boshqacha aytganda, mazmuniy sintaksis qurilmalarning propozitsiya tomoniga e’tibor qaratadi. pragmatika pragmatika sintaktik birliklarni nutq vaziyati va kontekst bilan bog‘liqlikda o‘rganadi. shuning uchun ham sintaktik qurilma ifodalagan propozitsiyaning so‘zlashuvchilarga tushunarli bo‘lishi uchun nutq vaziyati yoki kontekst zarur bo‘lgan joyida pragmatikaga ehtiyoj ortadi. asosiy sintaktik birliklar ◼so‘z birikmasi ◼gap matn nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo‘llaniladigan, sezgi a‘zolariga ta‘sir qiladigan o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmalari va gaplar tushuniladi. lisoniy sintaktik birliklar esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. biz ularni lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi lisoniy sintaktik qolip (qisqacha lsq) lar deb ataymiz. lsqlar ham g‘isht qoliplariga o‘xshaydi. inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. ular lsqlar, modellar, konstruksiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so‘z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta‘sir …

3 / 45

da shakllangan.  shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so‘zlashuvchi barcha a‘zolari uchun birday xizmat qiladi. bu lsqlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko‘rsatadi.  3.lsqlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. qolip har bir g‘ishtda o‘z izini qoldiraverganligi kabi lsq ham har bir so‘z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. lekin ikkinchi g‘isht birinchi g‘ishtning takrori bo‘lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos.  aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo‘q. kesilgan daraxtni, qayta ekib bo‘lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so‘z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. qayta aytilgandek tuyulgan so‘z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir.  4.lsqlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. g’isht qolipi bitta, undan chiqqan g‘ishtlarning hisobiga yetib bo‘lmaydi. shuningdek, deylik, [ot+ t.k.+fe‘l] qolipi bitta bo‘lib, undan kitobni o‘qimoq, qalamni sotmoq kabi so‘z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin.  bugungi kunda o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va …

4 / 45

ni yozmoq va qo‘yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo‘yni tobe a‘zolari quyidagi umumiy belgilarga ega:  ot turkumiga mansublik;  tushum kelishigi bilan shakllanganlik;  tobe a‘zolik.  lsq mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. lsq nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o‘zgarmas mohiyati bo‘lib, u nutqiy hosilalardagi rang- barangliklarga befarqdir.  nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko‘rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. masalan, [ot + fe‘l] qolipi o‘zgarmasdan turadi. ammo uning hosilalari turfa ko‘rinishlarda bo‘ladi. lsq imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. lsqlar voqelikka aylanmagan, namoyon bo‘lishi uchun zarur shart- sharoit va ehtiyoj talab etiladigan imkoniyatdir.  nutqiy hosilalar esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishidir.  lsq - sabab, nutqiy hosila uning oqibatidir. lsq - bu o‘ziga muvofiq keladigan biror natija keltirib chiqaruvchidir. chunki sabab biror ta‘sirning boshlanish nuqtasi bo‘lib, u ma‘lum bir natija, oqibatni …

5 / 45

sintaktik birlikning boshqa sintaktik birlik bilan ketma-ket munosabati sintaktik munosabatlar • paradigmatik: • sintaktik birliklarning zamon va makonga bog`liq bo`lmagan o`zaro assotsiativ munosabati • sintagmatik: • muayyan sintaktik birlikning boshqa sintaktik birlik bilan ketma-ket munosabati sintaktik munosabatlar • mazmuniy sintagmatik munosabat – sintaktik munosabat • shakliy sintagmatik munosabat – sintaktik aloqa sintaktik munosabatlar • mazmuniy sintagmatik munosabat • predikativ • nopredikativ • vokativ • modal • shakliy sintagmatik munosabat • (sintaktik aloqa) • koordinativ • subordinativ sintaktik munosabat turlari • predikativ munosabat • nopredikativ munosabat • 1. birlamchi predikativlik • 2. ikkilamchi predikativlik • 1. atributiv munosabat • 2. relyativ munosabat • 3. obyektli munosabat tobelikning yo‘nalishiga ko‘ra sintaktik aloqa turlari sintaktik aloqa yo‘nalishiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: a) ikki tomonlama aloqa (koordinatsiya); b) bir tomonlama aloqa (subordinatsiya). ikki tomonlama aloqada ikki sintaktik shakl o‘zaro ikki tomonlama — ham chapdan o‘ngga qarab, ham o‘ngdan chapga qarab bog‘lanadi. har ikki sintaktik shakl …

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sintaksis"

hozirgi o’zbek adabiy tili sintaksis mavzu: sintaksis. sintaktik birliklar tavsifi. o‘zbek tilida lisoniy sintaktik qolip va uning turlari. valentlik, uning tildagi mohiyati 1 2 reja 1. sintaksis. sintaktik nazariyalar tavsifi. 2. asosiy sintaktik birliklar. 3. o‘zbek tilida lisoniy sintaktik qoliplar. 4. valentlik, uning tildagi mohiyati. foydalanilgan adabiyotlar 1. sayfullayeva r. va b. hozirgi o‘zbek adabiy tili. - t., 2009. 2. zamonaviy o`zbek tili. sintaksis. ii jild. –t., 2013. 3. mahmudovn., nurmonov a. o‘zbek tilining nazariy grammatikasi. (sintaksis). –t., 1995. 4. nurmonov a., mahmudov n., ahmedov a., solixo‘jayeva s. o‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. –t., 1992. 5. nurmonov a. gap haqida sintaktik nazariyalar.-t., 1988 6. fitrat. nahv.iv tom. 2006. o‘zbek tili sintaksis...

This file contains 45 pages in PDF format (2.2 MB). To download "sintaksis", click the Telegram button on the left.

Tags: sintaksis PDF 45 pages Free download Telegram