grammatika morfologiya va sintaksis grammatikaning ta'rifi

DOC 60,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1503122000_69020.doc grammatika morfologiya va sintaksis grammatikaning ta'rifi reja: 1. grammatik ma'no va grammatik vosita 2. grammatik kategoriya 3. grammatik kategoriyalarning ifodalanish 4. usullari 5. so'zning morfologik tarkibi. 6. morfema so'zlarni turli qismlarga bo'lish va so'z shakllarini yasash va ularni biriktirish tartibi va gaplarni tuzish qoidalari haqidagi tilshunoslik fanining muhim bo'limi grammatika (grekcha gramma – harf, tike – fan) deb ataladi. grammatika haqida qadimiy sharq va g'arb olimlari yaratgan asarlar mavjud bo'lib, ular asosan so'z shaklini o'zgartirish uchun xizmat qiladigan vositalarni (turli qo'shimchalar, affikslarni) va gap tuzish tartib-qoidalarini bu bo'limga kiritganlar. o'rta asrlarda jahon tillariga ta'luqli bo'lgan umumiy (universal) grammatika yaratish g'oyasi paydo bo'ldi. jumladan, 1660 yilda por royalda (parij yaqinida) lanselo va arno "ongli asosda tuzilgan umumiy grammatika"ni taklif etdilar. u qadimiy grek, lotin, o'rta asr fransuz va qadimiy yahudiy tillari materiallari asosida tuzilgan edi. lekin bu umumiy grammatika va boshqa falsafiy grammatika kitoblari jahondagi turli tillarda mavjud bo'lgan barcha …

ologiya (grekcha marphe – shakl, logos – ta'minot) – so'zlarning grammatik guruhlari, so'z shaklining xususiyatlari, grammatik shakl, grammatik ma'no va grammatik kategoriyalarni o'rganadi. sintaksis (grekcha syn – birga, taxis – qurilish) so'zlarni biriktirish yo'li bilan gap tuzish va binobarin, gap ifodalagan fikrni to'g'ri va aniq mazmunda yetkazish yo'llarini o'rganadi. morfologiya sintaksisga bo'ysunadi. chunki morfologiya alohida so'zlarning shakllari. tilning eng kichik ma'nodor birligi hisoblanuvchi morfemalarning turlarini o'rgansa, sintaksis so'z birikmalari va gap tuzishda ularning shakl va mazmun jihatlarini mutanosib ravishda qaraydi. grammatika qo'yilgan maqsadiga ko'ra nazariy va amaliy bo'ladi. biror tilning grammatikasini ilmiy tadkiq etish – nazariy grammatika, xalqni savodga o'rgatish uchun oliy, o'rta va boshlang'ich maktablarda va umuman barchaga mo'ljallangan amaliy grammatika farqlanadi. jahon tillaridagi grammatik xususiyatlarni ilmiy o'rganuvchi – umumiy grammatika va turli qarindosh yoki qarindosh bo'lmagan tillardagi grammatik alomatlarni chog'ishtirib o'rganuvchi qiyosiy-tipologik grammatika farqlanadi. ilmiy jihatdan grammatika falsafaning tafakur, mantiqning hukm boblari bilan bog'lanadi. tilning grammatik sistemasi undagi …

r", ya'ni paxta ekish va uni yig'ib-terib oluvchi shaxsning kasbini ko'rsatadi. "paxtakor" so'ziga yana beshta qo'shimcha va suffikslar qo'shish mumkin: paxta-kor-lar-i-miz-da-gi. bunda -lar – ko'plik shaklini ko'rsatuvchi qo'shimcha, -i – egalik shaklini ifodalovchi qo'shimcha, -miz – shaxs-son qo'shimchasi, -da – o'rin-payt va –gi – chiqish kelishiklari qo'shimchalari hisoblanadi. "paxtakor" so'zidagidek -kor suffiksi yordamida yasalgan bunyod-kop, lavlagikor kabi shaxsning kasbini ifodalovchi so'zlar mavjud. binobarin, -kor suffiksi yordamida yasalgan so'zlar guruhi va ularni har biridagi umumiy ma'no grammatik ma'no hisoblanadi. so'zlarning grammatik ma'nosini ifodalay oluvchi maxsus til vositalari qatoriga otlarda qo'llanuvchi kelishik, son, egalik, shaxs, son, mayl kabilarni ifodalovchi qo'shimchalar kiradi. grammatik ma'no o'z mazmuniga ega bo'lib, bir guruhdagi barcha so'zlarning biror belgisini ko'rsatadi va binobarin, umumiylik xususiyatiga ega. grammatik ma'no leksik ma'noga qaraganda ancha mavhumroq ekanligi uning biror guruhdagi so'zlarning umumiy belgisini ifodalashi bilan izohlanadi. grammatik ma'noni grammatik vositalarsiz aniqlab bo'lmaydi. masalan, maktabni, maktabga, maktabda kabi so'z shakllarini qiyoslaganda, ulardagi kelishik …

(grekcha kategoria) narsalarga tegishli xususiyatlar ma'nosini ifodalaydi. grammatik kategoriya bir yo'la grammatik ma'no va grammatik shaklni qamrab oluvchi tushuncha bo'lib, turli tillarda soni va xususiyatlari bilan farq qiladi. so'zlarning shakli va ma'no jihatiga ko'ra tildagi sintaktik funksiyasi belgilanadi. grammatik kategoriya tushunchasi grammatik ma'nolarning butun bir guruhini qamrab oladi. grammatik kategoriya loaqal ikkita grammatik ma'noni o'z ichiga oladi. masalan, otlarga tegishli birlik va ko'plik shakllarini qiyoslash mumkin. bitta grammatik ma'no hech vaqt grammatik kategoriyaga ega bo'la olmaydi. otlarga tegishli bo'lgan kelishik, son, rod (rus tilida), aniqlik-noaniqlik (yordamchi so'z turkumi hisoblanuvchi artikl bo'lgan tillarda) grammatik kategoriyalari turli tillarda mavjud. jumladan. turkiy tillarda, xususan, o'zbek tilida otlarga tegishli son, kelishik. egalik kategoriyalari bor, biroq rod va aniqlik-noaniqlik kategoriyalari yo'q. ingliz tilida son, kelishik va aniqlik-noaniqlik kategoriyalari mavjud, lekin rod va egalik kategoriyalari yo'q. rus tilida esa, rod, son, kelishik kategoriyalari bor, egalik va aniqlik-noaniqlik kategoriyalari yo'q. bular barchasi otlarga tegishli grammatik kategoriyalardir. rod …

ani ifodalash aynan so'zning grammatik shaklida aks etadi. masalan, so'zga kelishik, son va egalik qo'shimchalarini qo'shish yordamida shu so'zning shakli o'zgaradi. bu qo'shimchalarni, odatda, affiksal morfemalar sifatida qaraladi. so'zning ko'plik shaklini -lar affiksal morfemasi yordamida (kitoblar, gullar, qalamlar kabi) egalik kategoriyasini –im, -i, -ing qo'shimchasi orqali (uning kitobi, sening kitobing, ularning kitobi kabi), kelishik qo'shimchalarining (-ni, -ning, -ga, -da kabilar) yig'indisi shu kategoriyani bildiradi. bu kategoriyalarning ifodalanish usuli faqat so'zlarga turli qo'shimchalarni, ya'ni affiksal morfemalarni qo'shish yordamida amalga oshirilgan. ularda boshqa yordamchi vositalar yoki so'zlar ishtirok etmagan. shu sababli ularni sintetik usul bilan ifodalangan grammatik kategoriyalar deb ataladi. analitik usul bilan ifodalangan grammatik kategoriyalarda yordamchi vositalar yoki so'zlar ishtirok etadi. masalan, o'zbek tilida sifat darajalarining orttirma darajasi juda so'zi yordamida yasaladi: kuchli (oddiy daraja), kuchliroq (solishtirma daraja) – sintetik usul bilan juda kuchli (orttirma daraja) – analitik usul bilan ifodalangan. fe'lning o'tgan zamon kategoriyasi o'zbek tilida sintetik (u keldi. men …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "grammatika morfologiya va sintaksis grammatikaning ta'rifi"

1503122000_69020.doc grammatika morfologiya va sintaksis grammatikaning ta'rifi reja: 1. grammatik ma'no va grammatik vosita 2. grammatik kategoriya 3. grammatik kategoriyalarning ifodalanish 4. usullari 5. so'zning morfologik tarkibi. 6. morfema so'zlarni turli qismlarga bo'lish va so'z shakllarini yasash va ularni biriktirish tartibi va gaplarni tuzish qoidalari haqidagi tilshunoslik fanining muhim bo'limi grammatika (grekcha gramma – harf, tike – fan) deb ataladi. grammatika haqida qadimiy sharq va g'arb olimlari yaratgan asarlar mavjud bo'lib, ular asosan so'z shaklini o'zgartirish uchun xizmat qiladigan vositalarni (turli qo'shimchalar, affikslarni) va gap tuzish tartib-qoidalarini bu bo'limga kiritganlar. o'rta asrlarda jahon tillariga ta'luqli bo'lgan umumiy (universal) grammatika y...

Формат DOC, 60,0 КБ. Чтобы скачать "grammatika morfologiya va sintaksis grammatikaning ta'rifi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: grammatika morfologiya va sinta… DOC Бесплатная загрузка Telegram