tilning grammatik vositalari

DOC 89.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1503125621_69030.doc tilning grammatik vositalari reja: 1. grammatik ma'nolarni ifodalovchi sintetik va analytik vositalar. sintetik va analitik tillar 2. so'z turkumlarining tasnifi 3. asosiy sintaktik xususiyatlar. gap so'z o'zgartirish va so'z yasash qoidalari va grammatik konstruksiyalarni tuzishda qo'llanadigan usullari majmuini tilning grammatik vositalari deb yuritiladi. bu tartib-qoidalar yig'indisi tilning grammatik (aniqrog'i morfologik) turini aniqlashda yordam beradi. jahondagi tillar grammatik vositalarning qaysi birini ko'proq qo'llashi va bu vositalardan qaysinisi shu tilda borligi bilan farqlanadi. turkiy tillari affiksatsiyaning ko'p qo'llanishi bilan ajralib tursa, vyetnam tilida affiksatsiya deyarli yo'q, xitoy tilida juda kam uchraydi. grammatik ma'nolarni ifodalashda ishtirok etuvchi vositalar barcha tillarda bor, lekin ularning miqdori chegaralangan, bu vositalar qatoriga affiksatsiya, ichki fleksiya, reduplikatsiya, so'zlarni qo'shish, urg'u, intonatsiya, yordamchi so'zlar, so'z tartibi va suppletivizm kiradi. ularning har birini alohida ko'rib chiqamiz. 1) affiksatsiya – so'zning o'zagiga yoki asosiga turli affikslarni (prefiks, infiks, suffiks, fleksiya yoki qo'shimchalar) qo'shish yordamida grammatik ma'noni ifoda qilish vositasidir. turkiy …

hda va yangi so'zlar yasashda ichki fleksiya ishtirok etadi. ichki fleksiya tashqi fleksiyadan, ya'ni so'z o'zagining oxiridagi grammatik ko'rsatkichlardan, masalan, son va kelishik kategoriyalari qo'shimchalaridan farq qiladi. ichki fleksiya semit tillariga, xususan, arab tiliga xosdir. masalan, k-t-b o'zagidan ("yozmoq") ichki fleksiya vositasida kataba ("u yozdi"), kutuba ("u yozilgan"), kotibun ("yozuvchi", "hattot"), kitabun ("yozilgan"). ichki fleksiya yordamida kelishik shakllari yasaladi. rus tili ichki fleksiyaga boy bo'lib, unda unlilarning almashinuvi ko'p uchraydi. masalan, лежать, лёжа, ложиться, ходить, хождение, ход, ходячий kabi. 3) reduplikatsiya (lotin tilidagi reduplicare – "ikkilantirmoq") – so'z, uning o'zagi yoki boshlang'ich bo'g'inini qaytarish vositasida grammatik ma'noni ifodalashdir. u juda ko'p tillarda mavjud. qaytarish yo'li bilan so'zlarning ma'nosi kuchayishi mumkin: ko'm-ko'k, qop-qora, sap-sariq kabi. indonez tilida so'zlarni qaytarish vositasida ko'plik ifoda etiladi: sudara – "o'rtoq", sudara-sudara (sudara2) – "o'rtoqlar", malaya tilida orang – "inson, kishi", orang-orang – "insonlar, kishilar" kabi. 4) qo'shish – so'zlarni va ularning elementlarini yangi so'z yasash …

rammatik ma'noni ifodalashiga yordam beradi. yordamchi so'zlar biror narsani atamaydi, ya'ni nominativ funksiyani bajarmaydi. yordamchi so'zlarga artikl, predlog (rus, ingliz, nemis va boshqa tillarda), yuklama, yordamchi fe'llar va bog'lovchilar kiradi. artikl otning belgisi bo'lib, uning turlanishi, qaysi rodga tegishli ekanini ko'rsatadi. masalan, nemis tilida der, das, die artikllarining qo'llanishi otlarning rodiga bog'liq. otning turlanishiga ko'ra nemis tilida artiklning shakli o'zgarishi mumkin: bosh kelishik – der mensch (odam) qaratqich kelishigi – des menschen tushum kelishigi – dem menschen chiqish kelishigi – den menschen predloglar gap bo'laklari o'rtasidagi aloqalarni aniqlashtirib turuvchi yordamchi so'zlardir. masalan ingliz tilida to school – maktabga, at school – maktabda, from school – maktabdan, shuningdek rus tilida в школе, из школы, по школам kabi. bog'lovchilar gap va so'zlarni bog'lash uchun xizmat qiladi: kitob va daftar, aka bilan uka, bahor keldi va gullar ochildi kabi. ing'liz, nemis, fransuz va rus tillarida ham bog'lovchilar so'z va gaplarni bog'lashda qo'llanadi. yordamchi …

bi erkin hisoblanadi, ya'ni ko'pincha gapdagi so'zlarning o'rnini almashtirish mumkin. masalan, the boys walked slowly up the hill – bolalar vodiy tepasiga sekin chiqdilar. slowly the boys walked up the hill – sekin bolalar vodiy tepasiga chiqdilar. up the hill slowly walked the boys – vodiy tepasiga sekin bolalar chiqdilar. bu misolni o'zbek tiliga tarjimasidan ko'rinib turiptiki, bu tilda ham so'z tartibi erkin hisoblanadi. bu, ayniqsa, she'rlarda yaqqol namoyon bo'ladi. ba'zi tillarda, xususan, hind, xitoy, vyetnam, indonez tillarida gapda so'z tartibini o'zgartirish katta ahamiyatga ega bo'lib, bu tillarda affiksatsiya grammatik ma'noni ifodalash vositasi sifatida qo'llanilmaydi. affiksatsiya kuchli bo'lgan tillarda gapda so'zlar tartibi unchalik ahamiyatli emas. gapda so'z tartibining o'zgarishi stilistik va mantiqiy jihatdan ahamiyatli bo'lishi mumkin. urg'u so'zlarning grammatik ma'nosyni farqlay oluvchi vosita bo'lib xizmat qilishi mumkin. hind-ovrupo tillarida so'zlar va so'z shakllari urg'uning o'rniga ko'ra grammatik ma'nolari bilan farqlanadi. masalan, rus tilida мукá– un,мýка – azob, рукú (r.p.yed.ch.) qo'l …

oq xizmat kiladi. masalan, alyaskadagi takelama qabilasi tilida "hi1a" so'zi tushuvchi ohang bilan aytilsa "qo'shiq", ko'tariluvchi ohangda talaffuz etilsa, "qo'shiq aytmoq" (fe'l) ma'nosini ifodalaydi. grammatik ma'nolarni ifodalovchi sintetik va analytik vositalar. sintetik va analitik tillar tillardagi grammatik ma'nolar sintetik va analitik vositalar yordamida ifodalanadi. sintetik (grekcha synthesis – birga yig'moq) usul grammatik ma'noning so'zning tarkibida ifodalanishi va bir yo'la so'z o'zining leksik ma'nosi va grammatik ma'nosini qamrab olishi bilan izohlanadi. grammatik ma'nolarni ifodalovchi sintetik vositalarga reduplikatsiya (takror), urg'u, affiksatsiya, ichki fleksiya kabilar kiradi. masalan, xizmat-chi-lar-i-miz-da-gi so'z shaklida -chi – so'z yasovchi affiks, -lar – ko'plik qo'shimchasi, -i – egalik affiksi, -miz – 1-shaxs ko'plik shakli, -da – o'rin-payt kelishigi qo'shimchasi, -gi – shaxsga tegishli affiks mavjud. bu so'z shaklida bir yo'la uning leksik ma'nosi (xizmat) va grammatik ma'nolari (turli affikslar yordamida) o'z ifodasini topgan. grammatik manoni analitik yo'l bilan ifodalashda (grekcha analysis – bo'lakka bo'lish, qismlarga ajratish) so'zning leksik ma'nosi …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "tilning grammatik vositalari"

1503125621_69030.doc tilning grammatik vositalari reja: 1. grammatik ma'nolarni ifodalovchi sintetik va analytik vositalar. sintetik va analitik tillar 2. so'z turkumlarining tasnifi 3. asosiy sintaktik xususiyatlar. gap so'z o'zgartirish va so'z yasash qoidalari va grammatik konstruksiyalarni tuzishda qo'llanadigan usullari majmuini tilning grammatik vositalari deb yuritiladi. bu tartib-qoidalar yig'indisi tilning grammatik (aniqrog'i morfologik) turini aniqlashda yordam beradi. jahondagi tillar grammatik vositalarning qaysi birini ko'proq qo'llashi va bu vositalardan qaysinisi shu tilda borligi bilan farqlanadi. turkiy tillari affiksatsiyaning ko'p qo'llanishi bilan ajralib tursa, vyetnam tilida affiksatsiya deyarli yo'q, xitoy tilida juda kam uchraydi. grammatik ma'nolarni ifodalash...

DOC format, 89.5 KB. To download "tilning grammatik vositalari", click the Telegram button on the left.

Tags: tilning grammatik vositalari DOC Free download Telegram