морфологик услубият. от стилистикаси

DOC 153,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1483554039_67252.doc морфологик услубият. от стилистикаси морфологик услубиятнинг ўзбек тили услубшунослигида ўрганилиши. морфологиянинг услубий манбалари: синонимлар, дублетлар ва вариантлар. улардаги эмоционал-эксперссив бўёқларнинг лексика ва сўз ясовчи воситалардаги нисбаттан камлиги. морфологик воситаларнинг адабий тил меъёри нуқтаи назаридан барча вазифавий услублар, нутқ шакллари ва кўринишлари учун умумийлиги ҳамда, айни пайтда, қўлланишдаги услублараро чегараланиш ҳолатлари. китобий ва оғзаки услубда морфологик бирликлар қўлланишининг ўзаро фарқлари. от услубияти унинг ўзбек услубшунослигида ўрганилиши. отларда сон категорияси ва уларнинг услубий хусусиятлари. эгалик категорияси ва уларнинг услубий хусусиятлари. келишиклар ва кўмакчилар синонимияси. отлардаги субъектив баҳо шакллари. уларнинг экспрессив-эмоционаллик нуқтаи назаридан таснифи. от туркуми доирасидаги грамматик бирликларда вариантлилик ва уларнинг синонимияси услубий ранг-барангликни келтириб чиқарувчи воситалар эканлиги. морфологик стилистика. маълум бир фикрни ифодалаш учун морфологик шаклларнинг ва стилистик қурилмаларнинг стилистик вариантларидан фойдаланиш ва тилда ана шундай синтактик ва морфологик синонимиянинг мавжудлиги грамматик стилистика ҳақида ҳам сўз юритишга асос бўлади. маслан, мен кеча қишлоғимизга келган аҳмедов билан танишман. мен қишлоғимизга кеча …

ишлигини айтмоқчи бўлса, иккинчи гапдан фойдаланиш лозим. учинчи гап эса тамоман бошқа мақсад учун ишлатилади: бунда қишлоққа келган аҳмедов билан бошқа киши эмас, балки фақат сўзловчигина таниш эканлиги ифодаланган. ҳозирги ўзбек тилида келишик аффиксларининг, замон, майл шаклларининг, айрим ясовчи аффиксларнинг бир-бирига нисбатан синонимик муносабатда бўлиши, уларнинг бири ўрнида иккинчисини ишлатиш имконияти масаласи ҳам грамматик стилистиканинг ўрганиш объектидир. минг йиллик алоқалар натижасида ўзбек тилига араб, форс-тожик тилларидан турли-туман грамматик шаклллар кириб кулди. уларнинг баъзилари соф ўзбек аффиксларига синоним бўлиб қолди. бундай аффиксларнинг баъзилари ҳозир ҳам қўлланмоқда. жумладан, форс-тожик тилидан қабул қилинган но-, бе-, сер-, ба- каби префикслардан но-, -бе- префикслари ўзбек тилидаги сифат ясовчи –ли аффикси билан синонимдир. лекин уларнинг қайси негизларга қўшила олиш, қўшила олмаслик хусусиятини, қайси вақтларда бири ўрнида иккинчисини қўллаш мумкин эмаслигини – синоним бўла олмаслигини билиш лозим. масалан, ноўрин, нобоп, номаҳрам сўзларидаги но- префикси ўрнида ўзбекча –сиз аффиксини ишлатиш мумкин бўлмагани каби, ўзбекча тузсиз сўзидаги –сиз ўрнида …

инг стилистик мақсадда қўлланиши фақат уларнинг маъндеб чегаралаб қўйиш ҳам тўғри эмас.оси билангина эмас, балки айрим қўрилма ва грамматик шаклларнинг бир неча хил вариантларга эга бўлиши, у ёки бу кқурилма ва шаклларнинг бирини озроқ, бирини эса кўпроқ қўлланиши адабий тил меъёрларидан чекиниш ҳолатлари билан ҳам боғлиқдир. лекин синтактик синонимларнинг ва морфологик вариантларнинг қўлланишида уларнинг бир-биридан фарқи грамматиками ёки стилистиками эканлигини англаш лозим. қурилма ва грамматик шаклларнинг ҳар қандай фарқланишиҳа стилистик қийматга эга бўла бермайди. стилистиканинг объектини фақат синонимия ҳодисасини ўрганиш деб чегаралаб қўйиш ҳам тўғри эмас. морфологик стилистика. услубшуносликда морфология доирасидаги грамматик кўрсаткичларда услубий имкониятлар чегараланган, деган фикр мавжуд. бу мулоҳазани ҳатто в.в.виноградов, а.м.пешковскийдек таниқли тилшунослар ҳам эътироф этишган. м.н.кожина бу ҳақда қуйидагиларни ёзган: “морфологик воситалар лексик ва сўз ясовчи воситалардан фарқ қилиб, уларга нисбатан кам даражада эмоционал-экспрессив, аммо у ёки бу шаклни оғзаки-сўзлашув ёки илмий ва расмий усулбга хос ёзма-китобий доираларда бўлган анъаналар билан боғлиқ ҳолда кўпроқ функционал бўёқ …

рган кузатишларини ҳам киритсак, ўзбек тили морфологиясининг услубий имкониятлари ҳақидаги хулоса бироз шошилиб айтилгандай туюлади. р.қўнғуровнинг қуйидаги фикрига ҳам муносабат билдиришга тўғри келади: “тўғри, баъзи олимлар грамматик формаларнинг қайси бири қайси стилда кўпроқ ишлатилишини аниқлаш ҳам стилистиканинг вазифасига киради, дейишади ва шундан келиб чиқиб, грамматик формаларнинг стилларда қўлланиш статистикаси билан шуғулланишни лозим кўрадилар. маълум даражада бу усул ҳам айрим формаларнинг қайси стилга хослигини аниқлашга ёрдам беради. лекин бу масалани тўлиқ ва тўғри ҳал қилиб беролмайди”.5 ҳарқалай, грамматик шакллар ўртасида синонимик муносабатлар мавжуд бўлишининг ўзи бир бойлик. уларнинг қўлланишида ажралишлар юз бериб, фарқланишлар, нозикликлар сезилиб, қайси вазифавий услубда қайси морфологик бирликнинг фаол қўлланилиши тобора аниқ бўлиб бориши эса она тилимиз услубий кўламининг яна ҳам кенгаяётганидан далолат беради, деган фикр тарафдоримиз. лекин “грамматик стилистика, хусусан морфологик стилистика кўпроқ маъно масаласи, ингрент адгрент экспрессивлик масалалари билан шуғулланади”,6 деганда олим мутлақо ҳақ. м.н.кожина таъкидлайдики, морфологиянинг стилистик ресурсларини фақат стилистик синонимия билан чегаралаб қўйиш тўғри …

ологик сатҳдаги тил бирликларининг семантик-грамматик хусусиятларида у ёки бу услубнинг ўзига хослиги намоён бўлади. морфологиянинг стилистик ресурсларига морфологик шаклларнинг шундай функционал имкониятлари дахлдорки, улар бир хил шаклларга турли хил стилистик вазифаларни адо этиш учун имкон беради. бу билан кўпинча семантика томон силжиш рўй беради. ниҳоят, анъанавий стилистика ўз ўрганиш орбитасига морфологик воситалар берадиган барча маъно оттенкаларини қамраб олади. услубшунос, адабий кузатув иши билан шуғулланувчи киши, норматив грамматика талабларини ҳисобга олиш билан бирга, морфологик ва синтактик воситалардан стилистик мақсадда фойдалана олиш имкониятларига ҳам аҳамият бериши керак. тилнинг у ёки бу грамматик шакли маълум давр учун эскирган бўлиши ёки фақат ёки фақат айрим услублар учунгина характерли бўлиб қолиши мумкин. шу сабабли зарур грамматик шаклни танлаётганда, унинг тўғри ёки нотўғри танланганлигини текшираётганда матн мазмуни, унинг қандай жанрга тегишли эканлиги, қайси давр воқеа-ҳодисаси баёнига бағишланганлиги ёки умумий стилистик йўналишини албатта ҳисобга олиш лозим. морфологиянинг стилистик ресурслари “тилда бир қатор сабабларга кўра: тил тараққиётининг ички …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "морфологик услубият. от стилистикаси"

1483554039_67252.doc морфологик услубият. от стилистикаси морфологик услубиятнинг ўзбек тили услубшунослигида ўрганилиши. морфологиянинг услубий манбалари: синонимлар, дублетлар ва вариантлар. улардаги эмоционал-эксперссив бўёқларнинг лексика ва сўз ясовчи воситалардаги нисбаттан камлиги. морфологик воситаларнинг адабий тил меъёри нуқтаи назаридан барча вазифавий услублар, нутқ шакллари ва кўринишлари учун умумийлиги ҳамда, айни пайтда, қўлланишдаги услублараро чегараланиш ҳолатлари. китобий ва оғзаки услубда морфологик бирликлар қўлланишининг ўзаро фарқлари. от услубияти унинг ўзбек услубшунослигида ўрганилиши. отларда сон категорияси ва уларнинг услубий хусусиятлари. эгалик категорияси ва уларнинг услубий хусусиятлари. келишиклар ва кўмакчилар синонимияси. отлардаги субъектив баҳо шаклла...

Формат DOC, 153,5 КБ. Чтобы скачать "морфологик услубият. от стилистикаси", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: морфологик услубият. от стилист… DOC Бесплатная загрузка Telegram