бадиий ва публицистик матнларда сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳамда эстетик таъсир кучи

DOC 71.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1452185616_63294.doc бадиий ва публицистик матнларда сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳамда эстетик таъсир кучи таянч сўз ва иборалар: шеърий матн, шеърда сўзнинг таъсир кучи, шеърий матнда гармония, шеърда товушлар оҳангдорлиги, ҳ.олимжоннинг “ҳолбуки тун...” шеърида таъсирчанлик, ғ.ғуломнинг “кузги кўчатлар” шеърида бўёқдорлик, шеърий матнда сўзларнинг предметлик хусусияти, “ўгай” сўзи а.орипов тўртлигининг умуртқа суяги сифатида, шеърий матнда сўзнинг эстетик таъсирчанлик белгиси. маълумки, юксак санъат намунаси бўлган ҳар қандай шеърни ўқиганда ёки тинглаганда киши бир нафас бутун борлиқни унутиб, шу шеър таъсирида бўлади. масалан, м.горький талантли шоир с.есениннинг шеър ўқишидан олган таассуротини шундай ифодалаган эди: «...ҳаяжонланганимдан томоғим қуруқшаб, бир нарса хиппа тиқилгандек бўлди. ҳўнграб йиғлагим келди» . бизнингча, бутун бир шеърнинг ёки шеърий матн парчасининг таъсир кучини қуйидаги уч омил белгилайди. аввало, сўзлар ташқи оламдаги муайян ҳодисани қайта тиклаши натижасида китобхон ҳис-туйғуларини жунбушга келтиради. бундай матн парчаларини текширганда асосий эътибор фақат образли сўзларга қаратилади. иккинчидан, сўзлар семантик жиҳатдан ўзаро бирикиб, матнда воқеий ҳолат ёки манзара яратади, …

ган аниқ табиат ҳодисаси бўлса, кейинги ҳолдаги ғунча ушбу табиий ҳодиса ҳақидаги умумий тушунчани ифодалаб, шеърий матн таркибида ҳар бир дақиқанинг, фурсатнинг қайтмаслигини, улуғворлигини далиллаш учун хизмат қилмоқда. тилшуносликда мнмемалар одатда иккига бўлиб ўрганилади, яъни образга тақлид сўзлар ва товушга тақлид сўзлар. ҳақиқатан ҳам, бундай тақлидий сўзларнинг бири ташқи оламдаги зоҳирий, образли тасаввурларнинг сўзда ифодаланиши бўлса, иккинчиси турли хил товуш ҳодисаларининг сўзда ифодаланишидир. лекин иккинчи ҳолатда ҳам образли тасаввурнинг иштироки катта, зотан, бу ўринда товуш чиқараётган жисм, ҳодиса кўз олдимизда яққол гавдаланади. бундай сўзлар муайян шеърий матн таркибида келганда эса, эртакларда сеҳргарнинг сирли таёқчаси бир тегиши билан оддий нарсаларни қимматбаҳо буюмларга айлантириб қўйгани сингари, ёндош сўзларни ўзининг образли тасаввур доирасига киритиб олади. шоир ҳам бундай сўзларнинг кучига ишонади, сўзлар ҳам, ўз навбатида, шоирни ҳаяжонлантирган туйғуни, фикрий манзарани (шеърда манзара шунчаки манзара бўлмай, муайян фикрни ифодалашга хизмат қилади) тўла-тўкис яратиб беради: шағирлайди бетиним дарё, шағирлайди ваҳм тўлган жар, шағирлайди қоронғи дунё, …

ланади. умуман айтганда, «ҳолбуки, тун...» шеъри шоир билан чексиз сир-асрорга тўлиқ дунё, янада кенг маънода, инсон ва уни ўраб турган коинот орасидаги мураккаб муносабатнинг шеъриятдаги теран ифодасидир. инсон, дастлаб, ваҳимали ва сирли туюлган табиат ҳодисаларидан ўзи учун самарали маъно топа олади, ташқи олам стихияларидан ўз туйғуларига мос ҳолда фойдаланади. инсон руҳиятининг буюклиги ҳам шу билан белгиланади. шеърий матндаги поэтик маънонинг бу муҳим қирраси [чунки шеърдан ягона маъно излаш ва унда қатъий туриш ушбу шеърнинг бадиийлигини, санъат асари эканлигини инкор этиш билан баробар, зотан, ҳар қандай ҳақиқий санъат асари «ўз-ўзича чексиз организм» (гегель) бўлиб, унинг маъно жилолари ҳам турли-тумандир] сўнгги бандда, айниқса, биринчи ва охирги бандни солиштирганда, конкрет асосга эга бўлади. бу шеърнинг охирги банди қуйидагича жаранглайди: шағирларди осмон ва ҳаво, шағирларди бутун коинот. шағирларди бетиним дарё шағирларди дарёда ҳаёт... ҳолбуки, тун... (ҳ.олимжон). қонцептуал маъно жиҳатдан биринчи ва охирги банд орасида айтарли фарқ йўқдай кўринади. ҳақиқатда эса бундай эмас. агар диққат …

да жаранглайди. дарҳақиқат, бу бандда кенг ёки очиқ унлилар бўлган а ва о унлилари (ё унлиси икки товуш бирикмасидан иборат: й+о) тўла ҳукмронлик қилади. шунинг учун ҳам шағирларди сўзидан кейин келадиган аксар сўзлар кўкракни баланд кўтариб, овозни баралла қўйиб айтадиган сўзлардир. матн таркибидаги кенг ва очиқ унлилар эшитиш органларига таъсир этиб, кенглик ва эркинлик ҳиссини туғдиради. биз бу бандда гармония - уйғунлик ҳукмрон, деб таъкидладик. бу шеърий матндаги гармония ёки уйғунлик нимада кўринади? бу саволга аниқ жавоб топиш учун дастлаб, банднинг сўз таркибидаги ўзгаришларни кўздан кечирайлик. бошланғич банднинг биринчи сатридаги бетиним дарё ўрнини осмон ва ҳаво эгаллади, бетиним дарё эса учинчи сатрга сурилди, чунки шоир шуурини дастлаб банд этган дарё шовқини энди ортга чекинди, лирик қаҳрамон онгини эса кенглик ва эркинлик кайфияти чулғаб олди. ваҳм тўлган жар - бу жумла маъноси билангина эмас, балки товуш томони билан ҳам шеърхонда ваҳима уйғотади. ваҳм сўзи таркибидаги сирғалувчи ундош ҳ билан портловчи-сирғалувчи бурун …

арни пасаювчи интонация билан паст овозда ўқийсиз, чунки шеърнинг бутун руҳи сизни шеърни шундай талаффуз қилишга гўё мажбур қилади. бинобарин, пасаювчи интонация билан айтилган бу сўзлар зулмат ва ёвузлик кучларининг ёруғлик ва яхшилик кучлари қаршисида сўнгги талвасасидек ўткинчи бир ҳиссиётни туғдиради. ҳар қандай тунга зид ўлароқ музаффар ҳаёт (а.орипов) давом этаверади. худди шу ерда шеърий матннинг охирги бандидаги яна бир ўзгаришни кўриб ўтиш мақсадга мувофиқ, деб биламиз. бошланғич бандда ҳозирги-келаси замон шаклида бўлган, шағирлайди феъли охирги бандга келиб ўтган замон давом феъли шаклига - шағирлардига айланади. феълнинг бу замон шакли «маълум вақт, темпораллик тушунчаси билан чегараланмаган давомлиликни ифодалайди» . зеро, феълнинг замон шаклидаги бу ўзгариш ҳам шеърнинг умумий поэтик ғоясини яна бир бор тасдиқлайди ва кучайтиришга хизмат қилади. «ғафур ғуломнинг шеърида китобхонга айтадиган гапи ғоятда кўп бўлади. бугунги кибернетика тили билан айтсак, унинг шеъри информацияга бойлиги билан ажралиб туради. у ҳар бандда воқеликнинг янги бир томонини очади. ҳар бир бандда …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "бадиий ва публицистик матнларда сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳамда эстетик таъсир кучи"

1452185616_63294.doc бадиий ва публицистик матнларда сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳамда эстетик таъсир кучи таянч сўз ва иборалар: шеърий матн, шеърда сўзнинг таъсир кучи, шеърий матнда гармония, шеърда товушлар оҳангдорлиги, ҳ.олимжоннинг “ҳолбуки тун...” шеърида таъсирчанлик, ғ.ғуломнинг “кузги кўчатлар” шеърида бўёқдорлик, шеърий матнда сўзларнинг предметлик хусусияти, “ўгай” сўзи а.орипов тўртлигининг умуртқа суяги сифатида, шеърий матнда сўзнинг эстетик таъсирчанлик белгиси. маълумки, юксак санъат намунаси бўлган ҳар қандай шеърни ўқиганда ёки тинглаганда киши бир нафас бутун борлиқни унутиб, шу шеър таъсирида бўлади. масалан, м.горький талантли шоир с.есениннинг шеър ўқишидан олган таассуротини шундай ифодалаган эди: «...ҳаяжонланганимдан томоғим қуруқшаб, бир нарса хиппа тиқилгандек б...

DOC format, 71.5 KB. To download "бадиий ва публицистик матнларда сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳамда эстетик таъсир кучи", click the Telegram button on the left.

Tags: бадиий ва публицистик матнларда… DOC Free download Telegram