o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv

DOC 191.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1452185143_63284.doc o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlari reja: 1. undovlar yuzaga kelishining ekstralingvistik shart-sharoitlari 2. undovlarning stilistik xususiyatlari 3. imperativ undovlarning stilistikxususiyatlari 4. emotsional undovlarning stilistik xususiyatlari o‘zbek tilida lingvistik tabiatiga ko‘ra alohida guruhni tashkil etadigan va so‘z turkumlari tizimida o‘ziga xos mavqega ega bo‘lgan undovlar tilshunosligimizda tadqiqotchilarning e`tiborida bo‘lib kelgan. uning bahosini berishda, dastlab leksik-grammatik talablar nuqtai nazardan yondashganlar. mavzu tadqiqotchilarining fikricha, nominativlik xususiyatining yo‘qligi, matnda biron bir gap bo‘lagi bo‘lib kela olmasligi ularning tilimizda alohida guruh sifatida qaralishiga sabab bo‘lgan. bu til birliklarining narsa-hodisalar nomi bo‘lish-bo‘lmasligidan qat`iy nazar, o‘zbek tilida undovlar deb ataladigan so‘zlar guruhi mavjud va ular nutq jarayonida muayyan kommunikativ-estetik vazifani bajarishga xizmat qilib kelmoqda. agar shunday bo‘lmaganda ularning tilda paydo bo‘lishiga ehtiyoj ham bo‘lmas edi. tilda biron-bir element, hodisa o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, albatta. undovlar tilimizda qanday paydo bo‘lgan, degan savol qo‘yilishi bilanoq ko‘z oldimizga tilning paydo bo‘lishi haqidagi nazariyalar keladi. ular orasida, garchi mukammal ilmiy asosga …

maydi. bu qarashda bo‘lgan tadqiqotchilar faqat insonlargagina xos bo‘lgan ichki kechinmalar va his-tuyg‘ularining tildagi ifodasini e`tibordan chetda qoldirmaganligining o‘ziyoq e`tiborga molikdir. kishilik jamiyatining ibtidoiy bosqichida odamlar fikr ifodasiga birmuncha kambag‘al, fikrlar ko‘pincha imo-ishoralar yoki taqlid qilingan tovushlar yordamida ifodalangan bo‘lsa, bu jamiyatning tobora takomillashuvi inson tafakkuri va dunyoni idrok qilishiga ijobiy ta`sir ko‘rsatib borgan. buni o‘zbek tilidagi undovlar evolyutsiyasida ham kuzatamiz. shuning uchun undovlarni insoniyat jamiyatining va til paydo bo‘lishining ilk bosqichidayoq kishilarning ruhiyati va his-tuyg‘ularini ifoda etuvchi alohida til birliklari sifatida vujudga kelganligini e`tirof etish to‘g‘ri bo‘ladi. o‘zbek tilidagi undovlar ham o‘zining tarixiy ildizlariga ega. ular boshqa turkumlarga nisbatan olib qaralganda ko‘pchilikni tashkil etmaydi. variantlari bilan birgalikda yuztacha bo‘lishi mumkin, xolos. agar moziyga qarab ketadigan bo‘lsak, ularning soni yanada kam bo‘lganligini kuzatamiz. mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘ot-it turk» asarida bor-yo‘g‘i 30ga yaqin so‘zning «undov» belgisi sifatida keltirilganligi, ularning ham ma`lum qismi taqlidiy so‘zlar ekanligi fikrimizni tasdiqlaydi. biz ularning faqat 17 …

42] kabi. ikkinchi qismi esa insonlarga qarata qo‘llanilgan: awa (آڤ) – alamlanishni bildiruvchi so‘z. kishi biror narsadan xafa bo‘lsa va achinsa آڤ-آڤا awa-awa deydi. afsus, attang, essizgina demakdir [i.116]; aj (ﺍﺊ) – qancha bardïң aj og‘ul / erdiң munda ïnch amul. nega ketding, ey o‘g‘il, bu erda tinch va mamnun eding [i.104]; ala (الا) – sekin, shoshilmay; الا-الا ala-ala deydilar. sekin-sekin, asta-asta [i.118]; ach (آﺝ) – «hoy-hoy, he» ma`nolarida qo‘llanadigan undov so‘z. آﺝ ﺒﺭﻮ ﻛﻝ ach berÿ kel, hey tez kel [i.71]; őp-őp (اوب-اوب) – biron ishda hovliqib va maqtanib, so‘ng uni isbotlashdan ojiz qolganlarga «őp-őp» deydilar [i.78]. shu bilan birga, «indeks-lug‘at»da unga afsuslanish, norozilik bildiruvchi undov so‘z tarzida izoh berilgan [iv.196]; balu-balu (ڊﻟو-ڊﻟو) – onalar bolasini beshikda uxlatish uchun qo‘llaydigan alla o‘rnidagi so‘z [iii. 251]; va (وا) – i. so‘zlovchi buyrug‘ini inkor etishni anglatadigan so‘z. izoh: bu so‘zni grammatik jihatdan inkor undovi deyish mumkin. hozirgi o‘zbek tilida vay yoki …

n ozchilikni tashkil qilgan. shubhasiz, ularning o‘zbek tili undovlarining bugungi qo‘llanish darajasi bilan qiyoslab bo‘lmaydi. birinchidan, m.koshg‘ariy davrida qo‘llangan undovlarning ko‘pchiligi hozirgi adabiy tilimizda faol emas. zaq-zaq, chílík- chílík, tushu-tushu, tÿkÿ-tÿkÿ undovlari umuman iste`molda emas. chigi-chigi, qurï-qurï singarilar esa aholining chorvachilik bilan shug‘ullanadigan qatlami orasida va xalq og‘zaki ijodi namunalarida saqlanib qolgan. yotgan erida bir qurhayt tortdi, to‘qson to‘qaydagi yilqi yig‘ilib qoshiga etdi, hamma yilqilar jam bo‘lib turibdi (alpomish, 82). yig‘latmagin barchin gulday bebaxtdi, kuru-yo qur, hayt-a, begimning oti! (alpomish, 153) kabi. awa, aj, ala, ach, őp-őp, balu-balu, va, (vay), je/ja, jemu, ju, qï singari kishilarga qarata qo‘llaniladigan undovlardan esa faqatgina ay (ey), va (vay, voy) kabi ko‘rinishlari saqlanib qolgan. qolganlari esa hozirgi o‘zbek adabiy tilida qo‘llanilmaydi. bu esa tilimizdagi boshqa til elementlari qatori undovlar ham katta tarixiy yo‘lni bosib o‘tganligidan dalolat beradi. ularning bir qismi butunlay qo‘llanilmaydi, qolgan ikinchi qismi esa yo kam qo‘llaniladi, yoki ularning ma`nolari o‘zgarib ketgan. …

shik kabi qo‘shimchalarni ola olmasligi, boshqa so‘z turkumlaridan yasalmasligi, ammo boshqa turkumdagi so‘zlarning undovlarga yoki undovlarning boshqa turkumlarga o‘tib turishi mumkinligi, bir tomondan, ularning alohida lingvistik tabiati mavjudligidan dalolat bersa, ikiinchi tomondan, ularning nutqda yashash tarzi ham o‘zgacha ekanligin ko‘rsatadi. shuning uchun ham, mazkur so‘zlar turkumining funktsional-stilistik tabiatni o‘rganish uning tilshunosligimizda hali e`tibor qaratilmagan jihatlarini to‘ldiradi. har qanday til birligining lingvistik imkoniyatlari matnda namoyon bo‘lishi ayon gap. bu imkoniyatlar undovlarda ham bor albatta. agar shunday bo‘lmaganda, ularni alohida kategoriya sifatida o‘rganishga hojat ham bo‘lmas edi. masalaning mohiyatini anglashimiz uchun nutqiy jarayonda undovlarning o‘rni va lingvistik ahamiyati nimadan iborat degan, savolni o‘rtaga qo‘yishimiz lozim. buning uchun esa, undovlarning matnda qo‘llanilishidagi lingvistik shart-sharoitlarni, birinchi navbatda, ekstralingvistik omillarni ko‘z oldimizga keltirishimizga to‘g‘ri keladi. darhaqiqat, o‘zbek tilida o‘ziga xos lingvistik xususiyatlarga ega bo‘lgan ushbu so‘zlar turkumining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladigan ekstralingvistik omillar mavjud. bu, birinchi navbatda, su`bektning voqelikka munosabati aks etishi jarayonida yuzaga keladigan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv"

1452185143_63284.doc o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlari reja: 1. undovlar yuzaga kelishining ekstralingvistik shart-sharoitlari 2. undovlarning stilistik xususiyatlari 3. imperativ undovlarning stilistikxususiyatlari 4. emotsional undovlarning stilistik xususiyatlari o‘zbek tilida lingvistik tabiatiga ko‘ra alohida guruhni tashkil etadigan va so‘z turkumlari tizimida o‘ziga xos mavqega ega bo‘lgan undovlar tilshunosligimizda tadqiqotchilarning e`tiborida bo‘lib kelgan. uning bahosini berishda, dastlab leksik-grammatik talablar nuqtai nazardan yondashganlar. mavzu tadqiqotchilarining fikricha, nominativlik xususiyatining yo‘qligi, matnda biron bir gap bo‘lagi bo‘lib kela olmasligi ularning tilimizda alohida guruh sifatida qaralishiga sabab bo‘lgan. bu til birlikl...

DOC format, 191.5 KB. To download "o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilida undovlarning funk… DOC Free download Telegram