лексикология ва семасиология

DOC 372.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1405934629_57096.doc лексикология ва семасиология лексикология ва семасиология режа: 1. лексикология ва семасиология хақида тушунча 2. бир семемали ва куп семемали лексемалар 3. ясама сузларнинг лексемалашуви 4. семема ва унинг таркибий қисмлари лексикология ва семасиология хақида тушунча лексикология (от. грек. lexikos cузга оид ва logos - таълимот) тилнинг луғат таркибини, лексикасини урганувчи тилшунослик булимидир. лексикологиянинг урганиш манбаи тил булса, унинг урганиш предмети тил луғат таркибининг қуйидаги аспектларидир: а)тилнинг асосий бирлиги сифатидаги суз муаммоси, лексик бирликлар типлари: б) тил луғат таркиби структураси: в) луғавий бирликларнинг қулланилиши: г) луғат таркибининг бойиши ва тараққиёти: д)лексик бирликларнинг тилдан ташқаридаги борлиқ билан узаро муносабати: cуз умумлингвистик муаммо булиб, шу боисдан умумий суз назарияси доирасида хам урганилади. лексик бирликлар доирасига нафақат алохида сузлар (тугал шаклланган бирликлар), балки сузга тенг барқарор бирликлар, мураккаб, таркибли сузлар хам киритилади. лекин сузлар асосий луғавий бирликлар саналади. шакл ва мазмун бирлигидан иборат сузлар лисоний бирлик сифатида уч йуналишида урганилади: а)структур жихатдан (сузнинг …
2
к тахлилида, улар (луғавий бирликлар) лексик семантика - семасиология тадқиқ манбаига айланади. бунда сузнинг тушунча (сигнификат) ва борлиқдаги аталмиш (денотот)га муносабати урганилади. семасиология сузларнинг семантик типларини бир маънолилик ва куп маънолилик, умумий ва хусусий, мавхум ва муайян, кенг ва тор (гипероним ва гипоним), бош ва хосила, туғри ва кучма маънолари тадқиқ қилинади. бунда асосий эътибор куп маъноли сузларнинг семантик структурасига, суз маънолари типлари ва уларни ажратиш мезонларига, суз маъноларининг узгариши ва тараққиёти, сузнинг маъносини йуқотиши ва грамматик формантга айланиши-десемантизация ходисасига қаратилади. функционал ёндашувда суз лисоннинг нутқда реаллашуви жараёнидаги роли, шунингдек, бошқа лисоний сатхлар бирликлари воқеланишига, улар умумий маъноларининг парчаланишига қушган «хиссаси» текширилади. масалан, одамча сузшаклида одам лексемаси -ча қушимчасининг «кичрайтириш-камситиш» маъносини қизча сузидаги «кичрайтириш-эркалаш» маъносидан фарқлаган, морфологик сатх бирлиги булган -га морфемасининг «кичрайтириш» угмсини парчалаб, унинг бир парчасини иккинчи парчасидан ажратган. лексикология лексикани тил тизимидаги ички тизим (система) сифатида қарайди. шунингдек, узаро маъновий умумийликка эга булган луғавий бирликлар янада кичик, …
3
онимлар), тенг маънолиликка (синонимлар) асосланади. лексикология нисбатан йирикроқ тизим булган лексик-семантик майдонларни хам урганади. масалан, «шахс» лексик-семантик майдони шахсни атовчи барча луғавий бирликларни қамраб олади. тилнинг луғавий таркиби бир хил эмас. сузлар турли асосларга кура куплаб категорияларга ажратилади. масалан, қулланиш даражасига кура умумий истеъмол ва чегараланган (ёки хусусий) лексика, қулланиш даврига кура эскирган сузлар, замонавий сузлар ва неологизмлар, қулланиш доирасига кура диалектизмлар, профессионализмлар, жаргонлар каби турларга булинади. лексикология тил луғат таркибининг бойишини урганганда унинг 3 типини ажратади. булардан 2 таси (янги суз ясаш, сузни янги маънода қуллаш) ички бойиш имконияти булса, биттаси ташқи (суз узлаштириш)имкониятдир. луғавий бирликларнинг борлиққа муносабатини урганиш лексикологиянинг мухим аспектларидан бири саналади. бунда уларнинг кишилар хаётига, амал қилаётган даврга муносабати очилади. масалан, собиқ шуро тузуми даврида савдогар сузида салбий оттенка булган булса, бугунги кунда ижобий буёқли суз сифатида кенг истеъмоллидир. лексикологиянинг умумий, хусусий, тарихий, қиёсий, назарий, амалий лексикология каби турлари ажратилади. умумий лексикология лексиканинг қурилиш, амал қилиш …
4
лингво-педагогика ва нутқ маданиятини уз ичига олади. уларнинг хар бири лексикологик назарияни бойитади. масалан, таржима қиёсий лексикология учун қимматли материаллар беради. назарий лексикология лексикада лисоний ва нутқий жихатларни фарқлаб, уларнинг тизимий муносабатларини тадқиқ қилади. лексикология уз урганиш предмети тадқиқида умумлингвистик тадқиқ усуллари - дистрибутив (сузнинг чегарасини белгилаш, морфологик структурасини аниқлаш), субституция (сузлар маъновий хусусиятларини тахлил этиш), компонент тахлил (лексема ва сузлар маъновий таркибини аниқлаш), трансформацион ва статистик методларидан фойдаланади. лексема ва суз систем ёндашувда лексик сатх бирлиги тилшуносликда эмик сатх-лисоний сатх бирликларидан бири булмиш лексема атамаси билан номланади. лексема тилшуносликнинг энг мухим ва марказий тушунчаларидан бири булса хам, унинг мазмун ва чегараси хозиргача аниқ белгиланган, деб булмайди. бунда назарий тилшуносликда хукм суриб келаётган қатор мунозарали масалалардан ташқари, узбек тилшунослигида лексема ва суз атамасининг хозиргача ёнма-ён қулланаётганлиги ва лексемани лисоний сатх бирлиги атамаси, сузни нутқий сатх бирлиги сифатида қарашга интилиш каби зиддиятли нуқтаи назарлар яшаб келаётганлигини алохида таъкидлаш лозим. назарий тилшуносликда …
5
атларни шакллантирувчи, нутқ ва луғатда грамматик морфемаларни узига бириктира оладиган морфема тури» тарзида морфеманинг бир куриниши сифатида таърифланади. лексемани морфема орқали таърифлаш, уз-узидан, лисоний қурилишда унинг алохида, мустақил урни йуқлигига ишора қилади. холбуки, лексема куп холларда, жумладан, в.в.виноградов томонидан таъкидланганидек, лексика ва грамматиканинг асосий бирлиги сифатида қаралади. агар лексемага шундай ёндашилса, тилнинг асосий яруси-лексик сатх хам уз мустақиллигидан махрум булиб, морфологик сатхнинг таркибий қисми мавқеида була олади, холос. бироқ лексик сатхнинг морфологик сатхдан фарқ қилишини назарий жихатдан асослаш бирмунча мураккаб булса-да, амалиётда бу сатхларнинг нисбий мустақиллиги ва улар орасидаги фарқларни хис этиш қийин эмас. хар бир тилнинг изохли ва таржима алохидалигини асословчи далил була олади. шунингек, лексик сатхни уз тузилиши ва яшаш қонуниятларига эга булган алохида сатх сифатида қараш хам етарли даражада ассланмаган -бирлиги мустақил эмас (resp. морфеманинг бир куриниши), сатхи эса (resp. тизими) алохида, мустақилдир. бу каби холатлар тилшунослар, хусусан, тилни тизимий ходиса сифатида урганувчилар олдига лексеманинг тил тизимида …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "лексикология ва семасиология"

1405934629_57096.doc лексикология ва семасиология лексикология ва семасиология режа: 1. лексикология ва семасиология хақида тушунча 2. бир семемали ва куп семемали лексемалар 3. ясама сузларнинг лексемалашуви 4. семема ва унинг таркибий қисмлари лексикология ва семасиология хақида тушунча лексикология (от. грек. lexikos cузга оид ва logos - таълимот) тилнинг луғат таркибини, лексикасини урганувчи тилшунослик булимидир. лексикологиянинг урганиш манбаи тил булса, унинг урганиш предмети тил луғат таркибининг қуйидаги аспектларидир: а)тилнинг асосий бирлиги сифатидаги суз муаммоси, лексик бирликлар типлари: б) тил луғат таркиби структураси: в) луғавий бирликларнинг қулланилиши: г) луғат таркибининг бойиши ва тараққиёти: д)лексик бирликларнинг тилдан ташқаридаги борлиқ билан узаро муносабати: c...

DOC format, 372.0 KB. To download "лексикология ва семасиология", click the Telegram button on the left.