шавкат рахматуллаев тилшунослик фаолиятида лексикология масалаларининг ёритилиши

DOC 75.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1402826774_43042.doc www.arxiv.uz шавкат раҳматуллаев тилшунослик фаолиятида лексикология масалаларининг ёритилиши маълумки, лингвистиканинг тил луғат таркиби ёки лексикани ўрганувчи бўлими ҳисобланмиш лексикологиянинг асосий тадқиқот объекти сўз ёхуд лексик бирликдир. айни чоғда сўз нафақат лексикология предмети эмас. сўз шунингдек, фонетика (сўзнинг товуш қурилиши) ва морфология (сўзнинг формал томони) нуқтаи назардан ҳам тадқиқ этилади. сўзнинг бош вазифаси воқелик (бор нарса)ни номлаш, аташдан иборат бўлганлиги боис лексикология сўзни тилнинг номловчи (номинатив) бирлиги тарзида тадқиқ этади. воқелик деганда нарса-предмет, тушунча, белги-сифат, ҳаракат, ҳолат сингари объектив борлиқ унсурлари тушунилади. сўз ёрдамида қандай воқеликларнинг ифодаланиши ва акс этиши лексикология учун муҳим жиҳатдир1. ўзбек тилшунослигида, муболағасиз таъкидлаш лозимки, энг кўп ўрганилган тил сатҳи лексик-семантик сатҳ бўлиб, у ҳам диахроник, ҳам синхроник аспектда анъанавий тилшунослик ва унинг заминида юзага чиққан системавий тилшунослик томонидан тадқиқ этилган ва тадқиқ этилмоқда. ўзбек тили лексикологияси хусусида сўз кетганда, табиий, биринчи галда туркий тилларни қиёсий ўрганиш методига асос солган маҳмуд кошғарий ҳамда ўзбек ва форс-тожик …

к қилишини кўрсатади. олимнинг лексикологияга доир дунёқараши у киши томонидан эълон қилинган мақолалар, дарсликлар, рисолалар, турли даражадаги илмий анжуманларда ўқилган маърузаларда ўз ифодасини топган. шуларнинг баъзиларини ўқувчи диққатига ҳаволи қилиш фойдадан ҳоли бўлмас, деган мулоҳазадамиз. архаизм ва историзм (тошду илмий асарлари. 211-чиқиши. 1963), ҳозирги ўзбек адабий тилида кўлам сифатлари (ўта, №3. 1972), семемаларнинг семалар таркиби ва семантик боғланиш масалалари. (ўта, №1. 1974), жой лексемаси семемаларнинг лексик контексти (тошду асарлари. 475-чиқиши. 1975), полисемантик от лексемалар семемаларини компонет таҳлил қилиш тажрибасидан (ўта, №4. 1978), компонет таҳлил ва лексик семонимияни таърифлаш масаласи (ўта, №5. 1979), о некоторўх типах омографов, омонимов и паронимов в совроменном узбекском язўке (сборник научнўх трудов ташду. вўп. 656. 1981), семема –мустақил сўз бирлиги (ўта, №5, 1984), лексема ва фразема маъносини компонент таҳлил усули билан ўрганишнинг баъзи натижалари (ўта, №3. 1986), луғат бойлигини ўрганиш ва ўргатишда қайта баҳолаш зарур баъзи масалалар (ўта, №3. 1990), луғавий антонимлар маъносини узвий таҳлил асосида …

а тилниг луғат бойлиги сўзлардангина ташкил тошпган, деган таълимот ҳукмронлик қилди. кейинчалик луғат бойлигида сўздан ҳам йирикроқ номинатив бирликлар борлиги эътироф этилди. сўз бойлигидаги лексик қатлам лексема деб юритилади. луғат бойлигидаги иккинчи қатлам-фразеологик бирликларни ш. раҳматуллаев фраземалар деб номлашни маъқул кўрди ва тил қурилишини луғат бойлиги асосида лексемалар тизими босқичи ва фраземалар тизими босқичига ажратди, лексемалар тизими босқичини ўрганувчи соҳани лексемика, фраземалар тизими босқичини ўранувчи соҳани эса фраземика деб номлашни таклиф этади2. олим томонидан ўзбек тилшунослигида биринчилардан бўлиб қўлланган сема, семема, лекс3 , лексемашакл, компонетн таҳлил, фразема каби терминлар бугунги кунда тилшунослигимизда фаол қўлланилмоқда. кези келганда мустақил туркумларга тааллуқли икки ва ундан ортиқ лексема асосида таркиб топган аксарият номинатив маъно англатувчи луғавий бирлик хх аср 90-йилларигача тилшуносликда фразеологик бирлик кейинчалик эса фразема деб номланганига диққатни қайта қаратиш ва бугунги кунда фаоллашиб кетган фразема терминининг илмий муомалага киритилиши ҳақидаги туркологиядаги нуқсонли қарашга аниқлик киритиш зарурга ўхшайди. қозоқ тили фразеологияси маъно нозикликларини …

атидан бошқа ишларидан бехабарлиги уни юқоридаги янгилиш мулоҳаза юритишига олиб келган, дейиш мумкин. систем тилшуносликда шакл (ш. раҳматуллаев асарларида: ифода) ва мазмун томонларининг бир бутунлигидан иборат тил бирлиги бўлмиш лексеманинг шакл томонини номема, мазмун томонини эса семема номи билан юритиш қабул қилинган6. ўзбек тилшунослигига ўтган асрнинг 70-йилларда кириб келган семема термини остида тилшунослигимизда «баъзи олимлар лексик маънонинг ўзини тушунса, баъзи олимлар, лексик маънодан ташқари стилистик бўёқни, нутқий белги кабиларни ҳам тушунади»7. биринчилардан бўлиб ўз диққатини семемага қаратган ва унинг семалар таркиби ва семантик боғланиши хусусида фикр билдирган. ш. раҳматуллаев кўрилаётган термин моҳиятини бошқачароқ англайди. олимнинг таъкидича, семема фақат лексеманинг мазмун планини номлайди деб тушуниш етарли эмас. у лексемалар кўп маъноли бўла олиш туфайли юзага чиққан. агар лексемалар моносемантик бўлса эди, унга ҳожат қолмасди. лексемадаги кўп маънолиликни тан олмаслик оқибатида лексик-семантик вариант терминининг юзага келганлигини эътироф этган ш. раҳматуллаев, ҳар бир лексик маънонинг мустақиллигини таъкидлаш мақсадида семема терминининг ўртага ташланганини урғулайди. …

ксема, сўзшакл, гап ёки гап моделини11 тил структураси бирликлари ҳисоблашини, ш. раҳматуллаев эса, тил бирликлари сирасига тил товуши, фонема, аллофонема, лексема, аллолексема, морфема, алломорфема, лексемашакл, бирикмашакл, гапшакл, фразема, аллофраземаларни киритишни таъкидлашини, бу масала устида ҳали анча изланишлар олиб бориш зарурлигига диққатни жалб қилмоқчимиз. ш. раҳматуллаев ишларида семема термининг қўлланиш доираси ҳақидаги мулоҳазани акунлашдан олдин олим семема термини билан фақат лексеманинг мазмун томони номланмай, балки морфема ва фраземанинг мазмун планини ҳам номланганлигини ва бу уч тил бирлигига хос семемаларни лексосемема, морфосемема ва фразосемема тарзида фарқлаганини қайд этиш лозим бўлади. замонавий тилшунослик тил бирликлари орасида парадигматик, нерархик ва синтагматик муносабатларни фарқлайди. тил бирликларининг ўзаро мантиқий бирика олиши, ёнма-ён ишлатила олиши орқали белгиланадиган қўшничилик, яъни синтагматик муносабатлар ш. раҳматуллаев асарида синтактик боғланиш бирикмаси билан номланган ва ҳар қандай синтактик боғланиш асосида маъновий боғланишнинг ётиши, ҳар икки боғланиш (муносабат д.ҳ.) ҳам айни чоғда кўп маъноли лексеманинг айрим-айрим лексик маънолари бўйича амалга чиқиши, ўзаро синтактик …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "шавкат рахматуллаев тилшунослик фаолиятида лексикология масалаларининг ёритилиши"

1402826774_43042.doc www.arxiv.uz шавкат раҳматуллаев тилшунослик фаолиятида лексикология масалаларининг ёритилиши маълумки, лингвистиканинг тил луғат таркиби ёки лексикани ўрганувчи бўлими ҳисобланмиш лексикологиянинг асосий тадқиқот объекти сўз ёхуд лексик бирликдир. айни чоғда сўз нафақат лексикология предмети эмас. сўз шунингдек, фонетика (сўзнинг товуш қурилиши) ва морфология (сўзнинг формал томони) нуқтаи назардан ҳам тадқиқ этилади. сўзнинг бош вазифаси воқелик (бор нарса)ни номлаш, аташдан иборат бўлганлиги боис лексикология сўзни тилнинг номловчи (номинатив) бирлиги тарзида тадқиқ этади. воқелик деганда нарса-предмет, тушунча, белги-сифат, ҳаракат, ҳолат сингари объектив борлиқ унсурлари тушунилади. сўз ёрдамида қандай воқеликларнинг ифодаланиши ва акс этиши лексикология учун муҳи...

DOC format, 75.5 KB. To download "шавкат рахматуллаев тилшунослик фаолиятида лексикология масалаларининг ёритилиши", click the Telegram button on the left.

Tags: шавкат рахматуллаев тилшунослик… DOC Free download Telegram