кесимлик категорияси

DOC 241,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1405922764_57044.doc кесимлик категорияси кесимлик категорияси режа: 1. кесимлик категорияси 2. кесим 3. эга 4. тол 5. тулдирувчи кесимлик категорияси гап булаклари pm маъноси билан узвий бо\ли=дир. шу боисдан гап булакларини куриб утиш учун бевосита гапнинг «жон»ини, марказини шакллантирувчи восита - кесимлик категориясининг таркиби, маънолари ва ифодаланиш усулларига =ис=ача шарт беришимиз зарур. зеро, гап кенгайтирувчилари тушунчаси, уларни ажратиш шу асосда гапнинг структур зарурий ва ихтиёрий таркибий =исмларини ажратиш гапнинг «юраги», гапнинг гап эканлигини таъминловчи кесимлик категорияси ва унинг курсаткичлари, ифодаланиш хусусиятлари билан узвий бо\ли=дир. шу сабабли, гапнинг гаплигини, яъни бир нисбий тугал фикрни, сузловчининг тукмини, уй-хаёлларини бош=аларга етказишнинг, улар томонидан ту\ри англанишининг энг мутим омили - бу нут= бос=ичида нут= шароити, лисоний бос=ичда эса кесимлик категориясидир. демак, кесимлик категорияси фикрни шакллантирувчи уни тингловчига етказишнинг энг мутим лисоний омилдир. кесимлик категорияси. кесимлик категорияси мазмун житатидан тасди=-инкор (т), сузловчининг баён этилган фикрга билдирган муносабати - модаллик (м), замон (з) ва шахс-сон (ш) маъноларидан …
2
юзага чи=ишидан бош=а толатларда яхлит систем табиатга эга булмайди. зеро, кесимлик категорияси мазкур алотида олинган категорияларнинг яхлитлиги (системаси) дан иборатдир. тар =андай тизим уз таркибий =исмларининг оддий йи\индисидан каттаро= бутунликдир. чунки т,м,з,ш, категориялари кесимлик категориясида бирлашар экан, бу бутунлик таркибий =исмларида аввал булмаган, лекин система ташкил этганда ту\иладиган тодисаларни там =амраб олади. масалан, утган йили у=имаган одам бирикувидаги у=имаган суз шаклининг бирикувчиси утган йили суз кенгайтирувчиси (лекин гап булаги эмас) дир. у утган йили у=имаган гапидаги утган йили суз шакли гап булаги (тол)дир. демак,биринчи =урилмадаги кесимлик категорияси аъзоси эмас, шу боисдан унинг бирикувчиси (утган йили) гап булаги эмас. аммо иккинчи =урилмада -ган кесимлик категориясининг таркибий =исми булиб, унинг бирикувчиси гап булагидир. гап кесимлик таркибидагина гап булакларини узига тобелайди. бу унинг бутунлик таркибида касб этган ёки намоён булган белгисидир. кесимлик категориясининг нут=ий гапларда во=еланишидаги икки толатини фар=лаш лозим: 1. кесимлик категориясининг грамматик (морфологик) шакллар ор=али во=еланиши. 2. кесимлик категориясининг семантик-функционал ифодаланиши. …
3
так майли(бунда -син, -нг, (у=исин, у=инг ) билан парадигма - ухшашлик =атори тосил =илади), келаси замон, биринчи i шахс (ii шахс у=и), бирлик (купликда у=ийлик) маъноларига эга. бундай толатни борса, ёзса сузшакллари таркибидаги шарт майли =ушимчасида там куриш мумкин. бундай синкретик шаклли маънолар ноль морфемаларда там мавжуд: 1.у=и! 2.шавкат - шоир. 3.+иш. 2.кесимлик =ушимчаси таркибида тасди=-инкор алотида =ушимча билан, модаллик, майл, замон, шахс-сон =ориши= равишда битта =ушимча билан берилади: кел - ма - ди, кел - ма -й, 3.кесимлик =ушимчаси таркибида тасди=-инкор, модаллик, замон маънолари =ориши= толатда бир =ушимча билан, шахс-сон маъноси бош=а =ушимча билан берилади: бор- са -нг, у=и- са -нгиз, кур- ди - ми. 4.кесимлик =ушимчаси таркибида тасди=-инкор алотида, шахс-сон алотида, модаллик ва замон маънолари =ориши= =ушимча билан ифодаланади: кур-ма-ди-нгиз. 5.кесимлик категориясининг тар бир маъноси алотида-алотида =ушимчалар билан ифодаланади: кур-ма-са-йди-нгиз. 6.кесимлик категория маъноларини ифодалашда бо\лама ёки тули=сиз феъл воситаларида юзага чи=ади. масалан: борган йигит мен буламан (а.мухтор ). …
4
дейилади. масалан, уйим шатарда гапидаги шатарда сузшакли алотида олинганда унда кесимлик маъноси, вазифаси мужассамлашган эмас. бу вазифа унга контекст (нут= шароити, гапдаги урни ва т.) кабилар томонидан киритилмо=да. бунда pm морфемали эканлигига уни шатардадир, шатарда эди, шатарда булади тарзида узгартириш билан там амин булиш мумкин. демак, уйимиз шатарда гапида pm таркибий =исмлари =уйидагича: т - тасди=, м - ани=, з - тозирги замон, ш - iii шахс. бунда там кесимнинг таркибий =исмлари w ва pm ажралиб турибди. шу хусусиятга кура, улар семантик- функционал шаклланган гаплардан ажралиб туради. семантик-функционал шаклланган гаплар. семантик-функционал шаклланган гаплар туртга булинади: 1. модал суз- гаплар (келасизми?- албатта) 2. ундов суз- гаплар (бет-бет! от-от) 3. тасди=/инкор суз- гаплар (та, йу=) 4. таклиф-ишора суз-гаплар (ма. ) бу суз-гапларнинг барчасида кесимлик категорияси маъноси (тмзш) сузнинг лу\авий маъносида мужассамлашган булади. шунинг учун бундай суз-гаплар: а) теч =ачон кесимлик =ушимчаларини =абул =ила олмайди, б) нут=да алотида гап булиб кела олади, в) …
5
тенг булади. бу тасди=-инкор, майл, замон, шахс-сон маъноларининг тар бири учун алотида-алотида сузлар борлиги билан белгиланади. масалан, «=атъий булишлилик» маъноси (яъни майл маъносининг куриниши) албатта сузи билан ифодаланса, кесимлик шаклидаги - ма =ушимчаси ифодалайдиган шундай булишсиз маъно мутла=о суз гапи билан берилади. та, сузида тасди=, йу= сузида инкор маъноси мавжуд. кесимлик категорияси маънолари кесимдаги атов бирлиги лу\авий маъносига сингганлиги туфайли суз-гапларда бу маъноларнинг тар бири алотида-алотида ва ранг-баранг куринишларда ифодалаш имкониятлари чекланган. шу боисдан узбек тилида кесимлик =ушимчаларини =абул =иладиган, кесимлик категориясининг барча маъноларини ифодалай оладиган, лу\авий маъноси кесимлик =ушимчаларига бефар= булган, яъни уларни эркин бириктира оладиган муста=ил суз (феъл, от, сифат, сон, равиш, та=лид ва олмош ) лардан лу\авий маъносида кесимлик категорияси =ушимчаларини бириктира олмайдиган, лекин уларнинг маъноларидан бирини уз лу\авий маъноси билан кучайтирган толда ифодалаб, бош=аларини нут==а ута кучсиз толда во=елантирувчи суз-гаплар гурути алотида ажралиб туради муста=ил ва номуста=ил кесимлик шакллари. узбек тилида кесимлик =ушимчалари уз во=еланишлари учун …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "кесимлик категорияси"

1405922764_57044.doc кесимлик категорияси кесимлик категорияси режа: 1. кесимлик категорияси 2. кесим 3. эга 4. тол 5. тулдирувчи кесимлик категорияси гап булаклари pm маъноси билан узвий бо\ли=дир. шу боисдан гап булакларини куриб утиш учун бевосита гапнинг «жон»ини, марказини шакллантирувчи восита - кесимлик категориясининг таркиби, маънолари ва ифодаланиш усулларига =ис=ача шарт беришимиз зарур. зеро, гап кенгайтирувчилари тушунчаси, уларни ажратиш шу асосда гапнинг структур зарурий ва ихтиёрий таркибий =исмларини ажратиш гапнинг «юраги», гапнинг гап эканлигини таъминловчи кесимлик категорияси ва унинг курсаткичлари, ифодаланиш хусусиятлари билан узвий бо\ли=дир. шу сабабли, гапнинг гаплигини, яъни бир нисбий тугал фикрни, сузловчининг тукмини, уй-хаёлларини бош=аларга етказишнинг, улар...

Формат DOC, 241,0 КБ. Чтобы скачать "кесимлик категорияси", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: кесимлик категорияси DOC Бесплатная загрузка Telegram