грамматика

DOC 219,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405919811_56990.doc грамматика грамматика режа: 1. морфология 2. грамматик маъно ва грамматик шакл. грамматик категория 3. алоқа-муносабат категориялари морфология грамматика ҳақида. грамматика кўплаб тилшунослик атамаcи каби икки маъноли. бир маъносида тилнинг грамматик қурилиши тушунилса, иккинчи маъносида тилшуносликнинг шу грамматик қурилишни ўрганувчи соҳаси англашилади. демак, у сўз ва гапнинг формал-грамматик томони – сўз ўзгариши, синтактик бирликлар ва уларнинг турли кўриниши, структураси ва ҳосил қилувчи воситалари, шунингдек, ифодалайдиган грамматик маъноcини ўрганади. тилнинг ўзига хослиги фонетик, лексик, грамматик структуранинг яхлитлигидан иборатлиги. улар бир-биридан ажралган ҳолда эмас, яхлит система сифатида мавжуд. бу яхлитликни зоҳирий ва ботиний тушуниш мумкин. яхлитликнинг зоҳирий аломати товушнинг сўз ва қўшимчани, сўзнинг гап ва сўз бирикмаларини ташкил этишида намоён бўлади. яхлитликнинг ботиний идрокида фонетик омилнинг қўшимча, сўз, сўз бирикмалари маъносини, лексик омилнинг шу тарзда фонетик, грамматик, грамматик омилнинг фонетик ва лексик ҳодисаларни фарқлаши ва нутққа олиб чиқиши каби бир қарашда кўзга ташланмайдиган ҳолат эътиборга олинади. грамматика онгда нутқий қўлланишга шай турган …

нг мавжудлигини инкор қилмайди. масалан, туркий тилларнинг синтактик қурилишида ўхшашлик, морфологик қурилишида эса фарқ кўпроқ. тил ҳамиша тараққиётда. бунда устуворлик, асосан, тилнинг лексик сатҳига берилади. ижтимоий ҳаётнинг ўзгариши лексикада кескин ўзгариш ясайди. янги сўзнинг вужудга келиши, сўзларнинг «тирилиши», истеъмолдан чиқиб кетиши кабилар бунга мисол. тилнинг фонетик ва грамматик сатҳлари ижтимоий ўзгаришга бефарқ, унда фақат вақт ўз изини қолдиради. чунки яқин йилларда тубдан ўзгаришга учраган ижтимоий ҳаётнинг таъсири натижасида, масалан, ўзбек тилининг морфологик структураси, синтактик қурилишида ўзгариш кузатилмаганлиги бунинг ёрқин далили. лекин асрлар давомида бундай ўзгариш бўлиб туради. масалан, эски ўзбек тилида [–гу] аффикси ёрдами билан ясалган иш отига [-м], [-нг] аффикси қўшилиб, ушбу сўзнинг кесим эканлигини кўрсатган: мен кўргум типида. бу ҳозирги ўзбек тилида кузатилмайди. [ул], (алар), (андин), (анда), (кўзун кўруб) (кўзи билан кўриб) каби қатор сўзшакл фикримиз далили. ёки эски ўзбек тилида бу сенинг, бу менинг кўринишидаги синтактик қурилма мавжуд бўлган. у ҳозирги кунда бу сеники, бу меники кўринишига …

морфологик категория, сўзнинг ўзгариш асосидаги системаси (масалан, китоб, китобнинг, китобни, китобга, китобда, китобдан [китоб] лексемасининг келишик категорияси асосидаги ўзгариш системаси), сўзшаклнинг ҳосил бўлиш йўл ва усули, воситаcи, бу воситаларнинг турлари. грамматика ва миллийлик, миллий мафкура. тил ва тафаккур, миллий тил ва миллий руҳ ажралмас. ҳар бир тилнинг грамматик қурилиши маълум меъёрга, қонун-қоидага эга бўлиб, бу шу тилда сўзлашувчи кишиларнинг ижтимоий руҳияти билан белгиланади. шу боисдан назарий тилшунослик асосчиси в.ҳумбольдт бундан қарийб икки аср илгари ҳар қайси тилнинг ўз системаси бўлиб, тилни тадқиқ қилишни шундан бошлаш керак деган эди. грамматикада акс этувчи миллийликни унинг ҳар икки таркибий қисми – морфологияда ҳам, синтаксисда ҳам кузатиш мумкин. тилшуносликда у шундай шарҳланади. маълумки, ўзбек тилида сўзнинг ўзак-негизи мустақил ҳолда маъно англатади ва луғатларда грамматик шаклсиз берилади. жумладан, феълнинг ўзак-негизи луғавий, грамматик ва коммуникатив маъно ифодалаб, асосий ва қўшимча тушунчадан ташқари фикр ҳам билдиради. шунга кўра, у асосий тушунча ифодалаб, луғавий унсур (лексема), қўшимча тушунча …

ир асрдан кўпроқ мустамлакада бўлди. ҳукмрон халқ ва унинг тилига ҳар жиҳатдан имтиёз берилиб, қарам халқларнинг руҳияти ва тилига тажовуз қилинди. фақат истиқлол натижаси ўлароқ, тил ва тилшунослигимиз истибдод кишанидан халос бўлди. ўзбек тилшунослиги том маънодаги мустақил фан сифатида ўзбек тилининг ўзбекона табиатини очиқ-ойдин ўрганиб, уни миллий ғоя ва миллий мафкурани тарғиб қилишнинг таркибий қисмига айлантирди. бугунги кунда морфологияда грамматик категория ва шаклларнинг, сўз туркумларининг янгича таснифи, синтактик ҳодисаларнинг янги нуқтаи назардан тадқиқ қилиниши натижасида таълимга олиб кирилаётган илмий янгиликлар – гапнинг маркази сифатида кесимнинг қаралиши, гап ва сўз кенгайтирувчиларининг фарқланиши, гап бўлакларининг даражаланиши, содда ва қўшма гап оралиғида уюшган гапнинг ажратилиши, гап марказига таянган ҳолда қўшма гапнинг янгича таснифланиши кабилар фикримиз далили. булар эса грамматика, миллийлик ва миллий мафкура тушунчаларининг боғлиқлигини кўрсатади. грамматик маъно ва грамматик шакл. грамматик категория грамматик маъно ҳақида умумий тушунча. маълумки, грамматик маъно ифодалашнинг турли воситаси мавжуд. масалан, фонетик, лексик, морфологик ва синтактик восита шулар …

рамматик маънодан холи қилинса, у нутқ учун тайёр бўлмай қолади. масалан, [бола] лексемасининг луғавий маъноси нутққа грамматик маъно воситасида киради. унинг келишик, сон, субъектив баҳо, ҳоким ёки тобе узвлик, қайси гап бўлаги эканлиги каби грамматик маънолари лисоний сатҳда йўқ. демак, лексема луғавий маъноси устига ана шу грамматик маъно қаватланса, у нутқ таркибига кира олади. грамматик маъно нутқда тўғридан-тўғри воқеланаверади. бунга морфологик шаклнинг грамматик маъноси асосида амин бўлиш мумкин. грамматик маъно умумлашма табиатга эга деганда унинг жуда кўп лисоний бирликларга бирдай тегишли, умумий эканлиги назарда тутилади. масалан, «от», «сифат», «сон» грамматик маъноси жуда катта миқдордаги сўзлар учун умумий. луғавий маъно (семема) ҳар бир лексемада ўзига хос ва якка, хусусий бўлса, грамматик маъно бир типдаги жуда кўп лексема учун умумий. ёки [wpm – кесимлик кўрсаткичлари билан шаклланган атов бирлиги] синтактик қолипининг ўнг томони унинг грамматик маъноси бўлиб, у чап, яъни шаклий томони билан биргаликда ўзбек тилидаги барча нутқий гап учун умумий. грамматик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "грамматика"

1405919811_56990.doc грамматика грамматика режа: 1. морфология 2. грамматик маъно ва грамматик шакл. грамматик категория 3. алоқа-муносабат категориялари морфология грамматика ҳақида. грамматика кўплаб тилшунослик атамаcи каби икки маъноли. бир маъносида тилнинг грамматик қурилиши тушунилса, иккинчи маъносида тилшуносликнинг шу грамматик қурилишни ўрганувчи соҳаси англашилади. демак, у сўз ва гапнинг формал-грамматик томони – сўз ўзгариши, синтактик бирликлар ва уларнинг турли кўриниши, структураси ва ҳосил қилувчи воситалари, шунингдек, ифодалайдиган грамматик маъноcини ўрганади. тилнинг ўзига хослиги фонетик, лексик, грамматик структуранинг яхлитлигидан иборатлиги. улар бир-биридан ажралган ҳолда эмас, яхлит система сифатида мавжуд. бу яхлитликни зоҳирий ва ботиний тушуниш мумкин. яхлитл...

Формат DOC, 219,0 КБ. Чтобы скачать "грамматика", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: грамматика DOC Бесплатная загрузка Telegram