urg‘u

DOC 54,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405770296_56722.doc urg‘u urg‘u reja: 1. so‘z urg‘usi haqida. 2. dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi, musiqiy urg‘u. 3. mantiq urg‘usi to‘g‘risida. 4. fraza urg‘usi. 5. ohang haqida. so‘z urg‘usi, fraza urg‘usi, erkin va bog‘liq urg‘u, dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi, musiqiy urg‘u, bosh va ikkinchi darajali urg‘u, intonatsiya (ohang), ritm, tovushning asosiy toni, nutq tempi, ovoz tembri. bo‘g‘in yoki so‘zning biror fonetik vosita orqali ajratilib, zarb bilan aytilishi urg`u deyiladi .tilshunoslikda, odatda, urg‘uning tushish o‘rniga qarab ikki turi ajratiladi: so‘z (leksik urg‘u) urg‘usi va mantiq (logik urg‘u) urg‘usi. leksik urg‘u so‘zning biror bo‘g‘iniga xos bo‘lgan fonetik hodisa bo‘lsa, logik urg‘u gapning ma’lum bir bo‘lagiga tegishli bo‘lgan sintaktik hodisadir. ilmiy adabiyotlarda urg‘u haqida gapirilganda, odatda, asosan so‘z urg‘usi nazarda tutiladi. so‘z urg‘usida so‘zning ma’lum bir bo‘g‘inidagi unli tovush boshqalariga qaraganda kuchliroq ohang bilan talaffuz qilinadi. so‘z urg‘usini uch tomonlama tasnif etish mumkin: 1.urg‘u so‘zning qaysi bo‘g‘iniga tushishiga ko‘ra. 2.urg‘u sifatiga ko‘ra. 3.ko‘p bo‘g‘inli, qo‘shma …

n bog‘liq urg‘u xosdir. chunki bu tillarda urg‘uning o‘rni, odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘inida bo‘ladi. masalan, trikó, paltó (fransuzcha); gulchi, gulchilik, gilchilikdán (o‘zbekcha). so‘zlardagi bir yoki undan ortiq bo‘g‘inlarni ajratib talaffuz qilish turli nutqiy vositalar orqali amalga oshadi. nafas kuchi, kuchli talaffuz va tovush paychalarining tebranishi so‘zga urg‘u qo‘yishning asosiy vositalari hisoblanadi. artikulyatsion-akustik vositalar urg‘uning sifatini belgilaydi. urg‘u sifatiga ko‘ra uch turga bo‘linadi: dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi va musiqiy urg‘u. tillarning boshqa tillardan so‘z olib, olinma so‘zlar hisobiga ham boyib borishini nazarda tutsak, dinamik urg‘u deyarli barcha tillar uchun xosdir. “dinamika” so‘zi sizga o‘rta maktabdagi fizika fanidan yaxshi tanish. bu so‘z yunon tilidan olingan bo‘lib, “kuch” demakdir. tilshunoslikda so‘z tarkibidagi urg‘u qabul qilgan unli tovushning bir qadar kuchli va cho‘ziq talaffuz etilishi dinamik urg‘u hisoblanadi. ayrim tillarda dinamik urg‘uning ta’siri natijasida so‘z tarkibidagi urg‘usiz unli tovushlar pozitsion o‘zgarishlarga uchraydi. ya’ni urg‘u qabul qilgan unli tovush baland ovoz bilan, shiddat bilan aytilganda, …

vvalo, urg‘u so‘zlar orfoepiyasi uchun o‘ta muhim, ikkinchidan, nutqdagi shakldosh (omonim) so‘zlarning ma’nosini farqlaydi: мука(un) - мука (azob) kabi. turkiy tillarda, jumladan, o‘zbek tilida rus tilidan farqli o‘laroq so‘z tarkibidagi urg‘uli unli tovush ta’sirida urg‘usiz bo‘g‘inlardagi unlilar artikulyatsiyasi deyarli o‘zgarmaydi. masalan, bilimdonlikdan, yoshlarimizning kabi. talaffuz jarayonidagi urg‘uli bo‘g‘inning cho‘ziqligi asosiy xizmatni bajarsa, miqdor urg‘usi yoki kvantitativ urg‘u deyiladi. so‘zlar talaffuzida sof miqdor urg‘uni ajratish qiyin. chunki u ko‘proq dinamik urg‘u bilan qarishiq holda bo‘ladi. shunga ko‘ra rus, o‘zbek, nemis tillaridagi urg‘u dinamik-kvantitativ urg‘u sanaladi. asosiy ton (ohang)ning harakati yordamida amalgam oshiriluvchi urg‘u tonal (melodik) yoki musiqiy urg‘u deyiladi. qadimgi grek, qadimgi hind, hozirgi xitoy, yapon, serb, litva tillarida muzikal (musiqiy) urg‘u uchraydi. norveg, island, shved tillarida urg‘u ovoz kuchi va ohang bilan bog‘liq. shuning uchun ham bu tillarning urg‘usi dinamik-musiqiy urg‘u hisoblanadi. dunyodagi barcha tillar ham so‘z urg‘usiga ega bo‘lavermaydi. shimoliy osiyo, shimoliy-sharqiy osiyo va shimoliy amerika tillarining ko‘pchiligida so‘z …

urg‘usiz bo‘g‘inlarga qaraganda bir oz kuchliroq aytiladi. shu jihatiga ko‘ra, bunday yordamchi urg‘ular ikkinchi darajali urg‘ular sanaladi. ikkinchi darajali urg‘uning so‘zning qaysi o‘rniga tushishi so‘zning qanday ohang (intonatsiya) bilan aytilishiga va shu ohangning xarakteriga ham bog‘liq. masalan, вольна (erkin, bemalol) – вольнодумец (hurfikr), дело (ish, yumush) – деловито (jiddiy, ish bilarmon odamdek) kabi. ma’lumki, o‘zbek tilida afikss yuklamalar urg‘u qabul qilmaydi. ammo bu ularga urg‘u butunlay tushmaydi degani emas. – mi, - chi, - ku, - da, - oq (-yoq), - a(- ya), - gina (- kina, - qina) kabi affiks yuklamalar ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga qo‘shilganda, urg‘uning bo‘linishi natijasida hosil bo‘lgan ikkinchi darajali urg‘u shu yuklamalarga ham tushishi mumkin. chunonchi, yuraversang – chi, nordonroq-ku kabi. xuddi shunday [-miz], [- siz] tuslovchi qo‘shimchalarga ham ikkinchi darajali urg‘uning tushish tushmasligi shu affikslar qo‘shilgan so‘zning aytilish ohangiga bog‘liq. shuni ham ta’kidlash lozimki, turli sheva vakillarining nutqdagi urg‘uning qaysi bo‘g‘inga tushishi har xil ko‘rinishda …

kuchliroq ohang bilan aytiladi va bu bilan tinglovchining diqqati gapdagi o‘sha so‘zshakl yoki so‘zshakllarning ma’nosiga jalb etiladi. odatda, o‘zbek tilida mantiqiy urg‘u olgan so‘zshakl kesim oldida keladi. gapda nechta so‘zshakl bo‘lsa, shuncha miqdorda so‘z urg‘usi bo‘ladi. biroq qanchalik darajada yoyiq yoki yig‘iq bo‘lishidan qat’iy nazar, unda mantiq urg‘usi bitta bo‘ladi. masalan, salimaxon bugun institutga boradi. bugun institutga salimaxon boradi. salimaxon institutga bugun boradi. tilda emfatik emotsional urg‘u ham mavjud. urg‘uning bu ko‘rinishi ham gapdagi ma’lum bir so‘zshaklni ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi. bu bilan u mantiqiy urg‘uga o‘xshab ketadi. biroq, mantiqiy urg‘udan farqli o‘laroq emfatik urg‘uda hissiylik kuchli bo‘ladi. o‘zbek tilida emfatik urg‘u ostidagi so‘z tarkibida unli yoki undosh cho‘ziladi. masalan, havo t - o- o – za ekan. ch - i - royli qiz keldi. mantiqiy va emfatik urg‘u ostidagi so‘zlarda pauza ham ko‘maklashuvchi vosita sifatida qatnashadi. bu kabi urg‘ularni olgan so‘zlardan oldin ko‘p hollarda pauza paydo bo‘ladi. fraza nutqqa …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "urg‘u"

1405770296_56722.doc urg‘u urg‘u reja: 1. so‘z urg‘usi haqida. 2. dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi, musiqiy urg‘u. 3. mantiq urg‘usi to‘g‘risida. 4. fraza urg‘usi. 5. ohang haqida. so‘z urg‘usi, fraza urg‘usi, erkin va bog‘liq urg‘u, dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi, musiqiy urg‘u, bosh va ikkinchi darajali urg‘u, intonatsiya (ohang), ritm, tovushning asosiy toni, nutq tempi, ovoz tembri. bo‘g‘in yoki so‘zning biror fonetik vosita orqali ajratilib, zarb bilan aytilishi urg`u deyiladi .tilshunoslikda, odatda, urg‘uning tushish o‘rniga qarab ikki turi ajratiladi: so‘z (leksik urg‘u) urg‘usi va mantiq (logik urg‘u) urg‘usi. leksik urg‘u so‘zning biror bo‘g‘iniga xos bo‘lgan fonetik hodisa bo‘lsa, logik urg‘u gapning ma’lum bir bo‘lagiga tegishli bo‘lgan sintaktik hodisadir. ilmiy adabiyotlarda urg‘...

Формат DOC, 54,5 КБ. Чтобы скачать "urg‘u", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: urg‘u DOC Бесплатная загрузка Telegram