tilshunoslik asoslari

PDF 33 pages 1.0 MB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.0 MB

File type PDF

Pages 33

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

5-mavzu. til va nutq qatlamlari tilshunoslik asoslari o‘qituvchi: f.f.n., dotsent n.ahmedova 2 reja til sathlari fonetik-fonologik sath va uning birliklari leksikologiya va uning birliklari mavzu: tilning fonetik-fonologik, lug„at sathi tayanch tushunchalar til va nutq munosabati nutq birliklari til birliklari til sathi fonema morfema soʻz birikmasi leksema gap tavsiya etiladigan adabiyotlar roʻyxati  исламджанова х. путеводитель по языковедческим дисциплинам. – ташкент, 2009.  ирискулов м.т. tилшуносликка кириш. – тошкент: янги аср авлоди, 2009.  амирова т.а., и другие. история языкознания. –м., 2005.  реформацкий а.а. введение в языкознание. учебное пособие. - м.: 2004.  xolmanova z. tilshunoslikka kirish. oʻquv qoʻllanma. - t.: 2007 4  til tizimini tashkil etgan asosiy sathlar til tizimini tashkil etgan asosiy sathlar fonetik-fonologik sath leksik sath grammatik sath  fonetik-fonologik sath tilning bu sathi til tizimidagi nutq tovushlarini oʻrganadi. fikr almashish uchun foydalaniladigan soʻzlar va gaplar, albatta, tovushlar tizimida oʻz ifodasini topadi. tilning tovush tizimini turli …

2 / 33

raza bor jumla (fraza)  takt - frazadagi ikki kichik pauza orasiga joylashgan va yagona urg„u bilan talaffuz qilinadigan bir yoki bir nechta bo„g„inning yig„indisiga deyiladi. frazada nechta urg„u bo„lsa shuncha takt bo„ladi. masalan: havo bulut edi gapida ikkita urg‘uli so‘z bor: havo va bulut; uchinchisi - urg„usiz. demak, bu gap ikkita taktdan iborat: birinchisi - havo va ikkinchisi - bulut edi. takt  go‟zal havo,/ toza suv,/ ozod vatan / seniki. she‟riy parchada to'rtta takt bor go'zallik ham / havo bilan /sevish demakdir. (f.petrarka). yaxshi so„z / kishiga/baxt keltiradi. (maqol) takt  odatda urg„u olmagan so„zlar urg„u olgan so„zlarga birikib keladi. agar urg„u olmagan so„z urg„uli so„zdan oldin turib unga bog„lansa, u tilshunoslikda proklitik elementlar deyiladi. masalan, ingliz tilida at home, a map birikmalaridagi at va a elementlari proklitikadir. aksincha, agar urg„usiz so„z urg„uli so„zdan keyin kelib, u bilan bog„langan bo„isa, u enklitik elementlar deyiladi, yuqoridagi misolda bulut edi …

3 / 33

q bo„g„in: da-la; - berkitilgan yopiq bo„g„in: daf-tar. bo‘g‘in  bo‘g‘in tipi o‘zbek tilida rus tilida ingliz tilida cv vc vcv ke-ma osh - ру-ка он - - ve –ry (juda) al –so (ham ) one (bir ) are (fe’l) cvc ccv vcc ccccv cccv cvcc non qon son ost ust - - tort surt нас шаг суд три все иск встре-ча стра-на банк бинт big (katta ) bag (sumka ) boy (bola ) - -- - cry (yig‘lamoq) sky(osmon) arm (qo‘l) inn (mehmonxona) -- -- tint –(ton) help – (yordam bermoq)  so„zlarni bo„g„inlarga to„g„ri ajrata bilish muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. chunonchi: 1) yozuvda so„zning bir qatorga sig„may qolgan qismi ikkinchi qatorga bo„g„in asosida ko„chiriladi; 2) birinchi sinf o„quvchilarini savodga o„rgatish davrida asosiy diqqat so„zlarni bo„g„inlab o„qish va yozishga qaratiladi. 3) barmoq vaznida yoziladigan she„r misralari bo„g„in sonining teng bo„lishiga asoslanadi bo‘g‘in   nutq tovushi asosiy fonetik …

4 / 33

emadir. fonema so‘z, so‘z shakllari va morfemalarni tashkil etuvchi, ma’no farqlash uchun xizmat qiluvchi eng kichik, boshqa bo‘laklarga bo‘linmaydigan til birligidir. masalan, tup-tub; quy-qo‘y; sut-sud so„zlari fonemalar yordamida farqlanadi. tarkibidagi birgina fonema bilan farq qiluvchi so„zlar kvaziomonimlar deb yuritiladi. tildagi barcha fonemalar bir-biriga nisbatan ma‟lum ko„lamda bo„ladi. fonemalarning bog„lanishi, o„zaro munosabati fonologik tizimni tashkil etadi. fonema urg‘u so„z tarkibidagi biror bo„g„in yoki gapdagi biror so„z talaffuzda ajratib, urg„u berib zarb bilan aytiladi. urg„u ikki xil bo„ladi: 1. ma’no urg„usi. 2. so„z urg„usi. so„zda biror bo„g„inning ta’kidlab aytilishi so‘z urg‘usi (leksik urg„u) deyiladi. o„zbek tilida so„z urg„usi so„zning oxirgi bo„g„inidagi unliga tushadi: bola –bolalar- bolalarga, kitob-kitobimiz-kitobimizdan tilshunoslikda dinamik, miqdor va musiqiy urg„u farqlanadi. dinamik urg‘uda ajratib ko'rsatilayotgan bo„g‟in kuchli talaffuz qilinadi (masalan, nemis tilida). miqdor urg‘usiga ega tillarda unli cho„ziqroq talaffuz qilinadi (masalan, rus, o„zbek tillarida). musiqiy urg'uda urg„u olgan bo„g„in ovoz tonini ko„tarish va pasaytirish yo‟li bilan ajratib ko„rsatiladi (masalan, …

5 / 33

ra urg‘usi, temp (nutq sur’ati), tembr (ovozning neytral va emotsional sifati) pauza, ritm (urg'uli va urg‘usiz bo‘g‘inlar almashuvi) majmuyi bo‘lib, so‘zlovchining his- hayajoni, maqsadi va fikrini ifodalovchi prosodik birlikdir  leksik sath tilning leksik sathi tilda mavjud boʻlgan soʻzlarning yigʻindisidan iborat. leksik sath tilning fonetik-fonologik va grammatik sathlaridan har doim oʻzgarib va rivojlanib turishi bilan ajralib turadi. fan, texnika, madaniyatning rivojlanish jarayoni leksik sathning doimiy oʻzgarib turishini taqozo etadi. shunga koʻra tilning leksik sathi birliklari qoʻllanilishi doirasi jihatidan bir-biridan farqlanadi. leksik sathning asosiy birligi hisoblangan leksema yordamida kishilar predmet va hodisalarni nomlaydilar. tilning leksik sathini leksikologiya oʻrganadi.  soʻzlarning boshlangʻich ma‟nosi va shaklida boʻlgan oʻzgarishlarni etimologiya oʻrganadi; soʻzlarni lugʻatlarga jamlsh, lugʻat va uning tuzilishini leksikografiya oʻrganadi; soʻz ma‟nosi va uning taraqqiyotini semasiologiya oʻrganadi. soʻz tilshunoslikning boshqa boʻlimlarida ham oʻrganiladi  leksikologiya haqida umumiy tushuncha lеksikologiya tilshunoslikning tilni lug`at tarkibini o`rganuvchi boʻlimidir. so`z tilning eng asosiy va markaziy birligidir. tildagi barcha …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik asoslari"

5-mavzu. til va nutq qatlamlari tilshunoslik asoslari o‘qituvchi: f.f.n., dotsent n.ahmedova 2 reja til sathlari fonetik-fonologik sath va uning birliklari leksikologiya va uning birliklari mavzu: tilning fonetik-fonologik, lug„at sathi tayanch tushunchalar til va nutq munosabati nutq birliklari til birliklari til sathi fonema morfema soʻz birikmasi leksema gap tavsiya etiladigan adabiyotlar roʻyxati  исламджанова х. путеводитель по языковедческим дисциплинам. – ташкент, 2009.  ирискулов м.т. tилшуносликка кириш. – тошкент: янги аср авлоди, 2009.  амирова т.а., и другие. история языкознания. –м., 2005.  реформацкий а.а. введение в языкознание. учебное пособие. - м.: 2004.  xolmanova z. tilshunoslikka kirish. oʻquv qoʻllanma. - t.: 2007 4  til tizimini tashkil etgan asosiy sathlar ...

This file contains 33 pages in PDF format (1.0 MB). To download "tilshunoslik asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik asoslari PDF 33 pages Free download Telegram