urg‘u (tilshunoslikda)

DOCX 5 pages 22.7 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.7 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

urg‘u so‘zdagi bo‘g‘inlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz etilishi yoki gap tarkibidagi ayrim bo‘lak yoki bo‘laklarning maxsus ohang yordamida aytilishigaurg‘u deyiladi. urg‘u so‘zning fonetik tarkibini uyushtiruvchi vositadir. urg‘u tilning qaysi sathidagi birliklarga aloqador bo‘lishiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi:1) so‘z urg‘usi; 2) gap urg‘usi. so‘z urg‘usi bevosita so‘zga aloqador bo‘lgan bo‘g‘inlardan biriga yoki gapga aloqador bo‘lgan so‘zlardan birining ma’nosini farqlash vazifasini bajaruvchi urg‘udir. shunga ko‘ra, urg‘uning erkin va bog‘liq (bog‘langan) urg‘u degan ko‘rinishlari farqlanadi. erkin urg‘u bir bo‘g‘indan ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chish xususiyatiga ega bo‘lgan va so‘zning ma’nosini farqlash uchun xizmat qiladigan urg‘u bo‘lsa, bog‘liq urg‘u so‘zdagi biror bir bo‘g‘inga doimiy bog‘lanadigan urg‘u sanaladi. turkiy so‘zlarning aksariyatida bog‘liq urg‘u uchraydi, chunki so‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shilishi bilan urg‘u dinamik (dinamik – o‘zgaruvchan, o‘suvchan, ko‘chib yuruvchan) ravishda so‘zning keyingi bo‘g‘iniga bog‘langan holda ko‘chadi. masalan, bug‘dòy; bug‘doyzòr; bug‘doyzordà demak, urg‘u so‘zning o‘zbekcha yoki chetdan o‘zlashgan ekanini anglatuvchi grammatik ma’no turidir. chunki o‘zbek tiliga arab, fors-tojik, rus …

2 / 5

nday urg‘u erkin urg‘u sanaladi. akadémik (ot) – akademík (sifat) botànik (ot) – botanìk (sifat) bòg‘lar (fe’l) – bog‘làr (ot) ètik (sifat) – etìk (ot) gùllar (fe’l) – gullàr (ot) hòzir (ravish) – hozìr (sifat) krèdit (ot, kirim-chiqim yoziladigan daftarning o‘ng tomoni) – kredít (ot, mablag‘) kundà (ot) – kúnda (ravish) lírik (ot) – lirík (sifat) lògik (ot) – logík (sifat) mòda(ot, rasm, odat) – modà (ot, jonivorning urg‘ochisi) òlma(fe’l) – olmá(ot) òrgan (ot, tashkilot yoki a’zo) – orgán (ot, musiqa asbobi) qayísh (ot, taom yoki tasma) – qàyish (fe’l, harakat) qo’́llar (fe’l) – qo‘llár (ot) sinòptik (ot, ob-havoni kuzatuvchi) – sinoptík (sifat, ob-havo sharoitlariga oid) sòya (ot, o‘simlik) – soyà (ot, ko‘lanka) túgma (fe’l) – tugmá (ot) xotìncha (ravish, xotinchasiga) – xotinchà (ot, kichkina xotin) yángi(ravish) – yangí(sifat) shahàrcha (ravish, shaharliklarga xos) – shaharchà (ot, kichik shahar) chòg‘lar (fe’l, harakatga da’vat qilish) – chog‘làr (ot, damlar, paytlar) chòra (ot, …

3 / 5

esim). so‘roq olmoshlari, ajratilgan bo‘laklar gapning qaysi o‘rnida kelishidan qat’i nazar alohida ohang bilan talaffuz qilinadi, natijada ularni mantiqiy urg‘u olgan bo‘lak sifatida talqin qilishimizga asos bo‘ladi. yozuvda urg‘u olgan so‘z boshqa so‘zlarga nisbatan alohida qalin harflar bilan bo‘rttirilib yozilgan bo‘lishi ham mumkin, bunday holdau gapning kesimi yonida kelishi shart emas. masalan,a’zam usmonovni yaqin do‘stlarim qatoriga qo‘shdim. urg‘u olmaydigan shakllar 1. -la fe’l yasovchi ko‘makchi morfema. ushbu ko‘makchi morfema sifatdosh yoki kelasi zamon shakli sanalgan r qo‘shimchasi bilan birga qo‘llanganda -lar ko‘plik shakliga o‘xshab ketadi. ular urg‘u olish-olmasligidan tashqari yana gapda qanday so‘zlar bilan bog‘lanishi, grammatik qo‘shimchalarni qabul qilishiga ko‘ra ham zidlanadi. solishtiring: 1. rabbim meni qo‘llar. 2. menga tanish bu qo‘llar. 1-gapda -lar urg‘usiz, 2-gapda -lar urg‘uli. 2. fe’lning -ma bo‘lishsizlik shakli. bu shaklni -ma ot va sifat yasovchi shakldan farqlash kerak.solishtiring:1. bu yerdan paxta terma. 2. bu terma farg‘ona xalq og‘zaki ijodi namunasidan. 3. terma jamoamiz g‘olib bo‘ldi. …

4 / 5

hatishni ifodalovchi shakllar: akàmdek, fì̀lday, pashshàcha. -cha qo‘shimchasi kichraytirish ma’nosini ifodalab kelsa urg‘uli sanaladi: bu yosh yigitchà kim bo‘ldi ekan? o‘xshatish ma’nosini ifodalab ravish yasovchi bo‘lsa urg‘usiz sanaladi: sen yigìtcha jang qilmayapsan. 5. -ta (dona son), -tacha, -larcha, -lab (chama son) qo‘shimchalari:ùchta, yùztacha, ò’nlarcha, mìnglab. 6. -man, -san, -miz, -siz, -dir bog‘lamalari, ya’ni ismlarni kesimga xoslovchi shakllar: talabàman, yòshsan, kitobxònmiz, posbònsiz, adabiyòtdir. -siz shaklibog‘lama vazifasida kelganda urg‘usiz, sifat yasovchi qo‘shimcha vazifasida kelganda esa urg‘uli sanaladi: solishtiring: 1. siz mening eng mehribon kishim – onàmsiz. 2. na qilay, do‘stlar, onamsìz to‘yim bo‘ldi. 7. zamon qo‘shimchalari: bòrdi, bòrmoqda, bòryapti 8. otasi va bobosining ismini anglatuvchi -ov(a), -yev(a), -ovich, -yevich kabi qo‘shimchalar ham urg‘u olmaydi. 9. uchun, bilan, sari, sayin, singari, kabi, haqida, to‘g‘risida, qadar, uzra, tufayli sof ko‘makchilari:vatàn haqida, o‘qituvch̀im singari, yuràk qadar, osmòn uzra va h.k. ost, yon, ust, old, orqa, ro‘para, oldin, avval, keyin, so‘ng, tomon, qosh, bo‘yi, bo‘ylab, qarab, …

5 / 5

ismdagi oxirgi unliga tushadi: yosh-qarì, aka-ukà, oq-qorà. o‘zbek tilidagi ba’zi so‘zlarda urg‘u ikki va undan ortiq o‘rinda bo‘lishimumkin. bunda urg‘uning asosiy (bosh) va ikkinchi darajali (yordamchi) urg‘u deganko‘rinishlari yuzaga keladi: temïrbetòn, akä-singìl kabi. [footnoteref:1] [1: bu haqda qarang. миртожиевм. ўзбектилифонетикаси. –т.: «фан», 2013. 234-б. jamolxonov h. hozirgi o‘zbek adabiy tili. –t.: «o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», 2013. 144-b] fe`llar, orttirma darajadagi sifatlar, sonlar, ravishlar, shuningdek, aksariyat olmoshlarga oid so‘zlarning so‘nggi bo‘g‘iniga urg‘u deyarli tushmaydi. urg‘u quyidagi so`zlarda urg`u 1-bo`g`inga tushadi. allakim hatto oblast texnika ammo hech kim obraz tonna aslo kelma oshiq traktor atom kelsin oyday yam-yashil ayrim kimdir poyezd yangra aytma kimdir proza yaqin ba’zan kofe qancha yashna barcha kuldir qaysi yaxlit doim lampa qip-qizil yayra doir lekin radio zavqim doktor leksiya rektor zero garchi ma’zur ruchka hamma mashq silos har kim mohir sintaksis quyidagi so`zlarda urg`u 2-bo`g`inga tushadi. afsuski direktor kartina munis ahil dotsent mudir nafis albatta fontan muhim respublika …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "urg‘u (tilshunoslikda)"

urg‘u so‘zdagi bo‘g‘inlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz etilishi yoki gap tarkibidagi ayrim bo‘lak yoki bo‘laklarning maxsus ohang yordamida aytilishigaurg‘u deyiladi. urg‘u so‘zning fonetik tarkibini uyushtiruvchi vositadir. urg‘u tilning qaysi sathidagi birliklarga aloqador bo‘lishiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi:1) so‘z urg‘usi; 2) gap urg‘usi. so‘z urg‘usi bevosita so‘zga aloqador bo‘lgan bo‘g‘inlardan biriga yoki gapga aloqador bo‘lgan so‘zlardan birining ma’nosini farqlash vazifasini bajaruvchi urg‘udir. shunga ko‘ra, urg‘uning erkin va bog‘liq (bog‘langan) urg‘u degan ko‘rinishlari farqlanadi. erkin urg‘u bir bo‘g‘indan ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chish xususiyatiga ega bo‘lgan va so‘zning ma’nosini farqlash uchun xizmat qiladigan urg‘u bo‘lsa, bog‘liq urg‘u so‘zdagi biror b...

This file contains 5 pages in DOCX format (22.7 KB). To download "urg‘u (tilshunoslikda)", click the Telegram button on the left.

Tags: urg‘u (tilshunoslikda) DOCX 5 pages Free download Telegram