til birliklarining o‘zaro munosabati. sintagmatik, paradigmatik va ierarxik munosabatlar

DOC 49.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405763809_56614.doc til birliklarining o‘zaro munosabati til birliklarining o‘zaro munosabati. sintagmatik, paradigmatik va ierarxik munosabatlar reja: 1. paradigma va paradigmatik munosabat haqida tushuncha. 2. sintagmatik munosabatning lisoniy va nutqiy xususiyati. 3. sintagmatik va sintaktik aloqa. 4. til birliklari orasidagi ierarxik munosabatlar. 5. lisoniy ziddiyat va uning turlari. noto‘liq, darajali, teng qiymatli ziddiyatlar. til birliklari orasidagi munosabat, paradigma, paradigmatik qator, sintagmatik aloqa, sintaktik aloqa, ierarxiya, lisoniy ziddiyat, noto‘liq ziddiyat, darajali ziddiyat, teng qiymatli ziddiyat, ziddiyatning kuchli a’zosi, ziddiyatning kuchsiz a'zosi, binar ziddiyat, ternar ziddiyat. til va nutq birliklari orasidagi muhim farqlardan yana biri til birliklarining tanlanishga imkon beradigan paradigmalarda, nutq birliklarining esa tanlanish asosida birin – ketinlikda birlashadigan hosilalar - sintagmalarda voqe bo‘lishidir. lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. masalan, [a] fonemasi [o] fonemasini, [u] fonemasi [o‘] fonemasini, [i] fonemasi [e] fonemasini eslatadi. lekin [a] fonemasi dabdurustdan [q] yoki [g‘] fonemasini eslatmaydi. chunki ular ikki tizim – unli va undosh tizimiga …

’zo va ular bir lisoniy sathga mansub bo‘lishi shart. bir paradigma a’zolari orasidagi o‘zaro munosabat paradigmatik munosabat deyiladi.chunonchi, otlarning egalik affikslari orasidagi paradigmatik bog‘lanishni ko‘raylik. paradigma qatorida olti affiks bo‘lib, ularning har biri “narsa – buyumning shaxsga qarashliligi” ma’nosi ostida birlashadi. ayni vaqtda ularning har biri o‘zining xususiy ma’nosiga ega, ya’ni ma’lum predmetning birlik yoki ko‘plikdagi shaxs turlaridan aynan biriga qarashlilikni ifodalash bilan bir-biridan farq qiladi va shu jihatdan o‘zaro oppozitiv sanaladi: [- im]-[- imiz] [- ing]- [- ingiz] [- i]-[- lari] paradigmatik bog‘lanish fonema, morfema, leksema, konstruksiya kabi til birliklarini kishi xotirasida “zanjirsimon” tarzda ushlab turadi. natijada ulardan birining eslanishi u bilan bog‘langan boshqa birliklarni yodga tushiradi, shu yo‘l bilan til birliklarining xotirada dastlabki kichik sistemalarga uyushuvi ta’minlanadi. lisoniy birliklar tizimining qaysi lisoniy sathga mansubligiga ko‘ra fonetik, leksik, morfologik, sintagmatik paradigmalar farqlanadi. f.de sossyurning talqini bo‘yicha sintagmatik aloqa, avvalo, til birliklarining yotiq chiziq bo‘yicha birin-ketin o‘zaro bog‘lanib munosabat hosul …

asida ma’no o‘xshashligi, aloqadorligi, mantiqiy bog‘lanish bo‘lishi shart. masalan, “temir qoshiq” birikmasini olaylik. bunda “qoshiq” so‘zi biror moddadan yasalgan narsani, “temir” esa shu moddani bildirib keladi. so‘zlar ifodalagan ma’nolar orasida ham mantiqiy, ham ijtimoiy bog‘lanishlar mavjud. ushbu birikmada lug‘aviy birliklar o‘z ma’nosida qo‘llangan. ammo “temir iroda” birikmasida qo‘llanilgan “temir” so‘zi ko‘chma ma’no kasb etgan. buning sababi shundaki, “iroda” biror moddadan bo‘lmaydi. “temir iroda” so‘z birikmasidagi qo‘shnichilik munosabati g‘ayrioddiy, tasodifiy munosabatdir. ko‘rinib turganidek, sintagmatik munosabat nutqda ro‘yobga chiqsa ham, bunday munosabatga ega bo‘lish imkoniyati til birliklarida mujassamlangan bo‘ladi. sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. sintagmatik aloqa keng tushuncha.sintagmatik va sintaktik aloqa butun – bo‘lak munosabatidir. boshqacha aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko‘rinishidir. sintagmatik aloqa barcha til birliklariga xos ketma-ket bog‘lanish bo‘lsa, sintaktik aloqa so‘z va gaplarning hokim – tobelik munosabatidir. til birliklari orasida paradigmatik (o‘xshashlik), sintagmatik (qo‘shnichilik) munosabatlar bilan bir qatorda ierarxik (pog‘onali) munosabatlar ham farqlanadi. bunday munosabatda til birliklari …

a tushunchasiga ko‘ra [daraxt] ma’no tarkibiga, [daraxt] esa [o‘simlik] ma’nosining tarkibiga kiradi. biz yuqorida paradigmatik munosabatlar haqida gapirib, paradigma a’zolari o‘zaro ziddiyatda turadi, deb ta’kidlagan edik. endi lisoniy ziddiyat va uning turlari haqida qisqacha so‘z yuritaylik. a’zolari orasidagi munosabatlarga ko‘ra ziddiyatlar: a) noto‘liq (privativ); b) darajali (gradual); d) teng qiymatli (ekvivolent) kabi turlariga bo‘linadi. noto‘liq ziddiyatda a’zolardan biri ziddiyat belgisiga ko‘ra ijobiy boshqasi betaraf munosabatda bo‘ladi. masalan, [qo‘chqor] va [qo‘y] leksemalariga murojaat qilaylik. [qo‘chqor] so‘zining ma’no tarkibidagi “erkaklik” belgisi doimiy, o‘zgarmas, [qo‘y] so‘zi esa urg‘ochi qo‘yni atab keladi. ammo ba’zan [qo‘y] so‘zi “urg‘ochilik” ma’nosini yo‘qotib “erkak qo‘yni ham atab kelishi mumkin. demak [qo‘chqor] va [qo‘y] noto‘liq ziddiyatida ziddiyat belgisi “erkaklik ”dir. bu belgi [qo‘chqor] so‘zida ifodalangan, shuning uchun u ziddiyatning kuchli a’zosi sanaladi. [qo‘y] so‘zida esa ifodalanmagan, shuning uchun u ziddiyatning kuchsiz a’zosidir. ziddiyatning kuchli a’zosi (barqaror, o‘zgarmas) musbat alomati (+) bilan, kuchsiz a’zosi nol (0) belgisi bilan beriladi. bunday …

r o‘zgaruvchan xususiyatga ega bo‘lib, ba’zan yordamchi leksemalar o‘rnida ham kela oladi. bunga yarim ko‘makchilar, yarim bog‘lovchilarni misol keltirish mumkin. darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgining o‘sib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. darajali ziddiyat ham tilning barcha sathlarida uchraydi. masalan, fonetikada unli fonemalar tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra ziddiyat hosil qiladi: [o]~ [o‘]~ [u]. leksikada [tuzuk] ~ [durust]~ [yaxshi]~ [ ajoyib], [shivirla]~ [pichirla]~ [ayt]~ [gapir]~ [baqir]~ [hayqir], morfologiyada [harakat nomi] ~ [sifatdosh] ~ [ravishdosh] (fe’lnini o‘zgalash darajasiga ko‘ra belgisi asosida) kabi darajali ziddiyatlar hosil qilinadi. teng qiymatli ziddiyatda ikki a’zo o‘ziga xos xususiyatiga ko‘ra qarshilantiriladi. masalan, jarangli va jarangsiz undoshlar; oq va qora: men va sen, ona va ota kabi bir-biriga qarama-qarshi ma’noli so‘zlar birligi teng qiymatli ziddiyatda turadi. ziddiyatlar a’zolari miqdoriga ko‘ra ikki a’zoli (binar) va uch (ko‘p) a’zoli (ternar) ziddiyatlarga bo‘linadi. noto‘liq teng qiymatli ziddiyatlar binar va darajali ziddiyat ternar ziddiyat deyiladi.

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "til birliklarining o‘zaro munosabati. sintagmatik, paradigmatik va ierarxik munosabatlar"

1405763809_56614.doc til birliklarining o‘zaro munosabati til birliklarining o‘zaro munosabati. sintagmatik, paradigmatik va ierarxik munosabatlar reja: 1. paradigma va paradigmatik munosabat haqida tushuncha. 2. sintagmatik munosabatning lisoniy va nutqiy xususiyati. 3. sintagmatik va sintaktik aloqa. 4. til birliklari orasidagi ierarxik munosabatlar. 5. lisoniy ziddiyat va uning turlari. noto‘liq, darajali, teng qiymatli ziddiyatlar. til birliklari orasidagi munosabat, paradigma, paradigmatik qator, sintagmatik aloqa, sintaktik aloqa, ierarxiya, lisoniy ziddiyat, noto‘liq ziddiyat, darajali ziddiyat, teng qiymatli ziddiyat, ziddiyatning kuchli a’zosi, ziddiyatning kuchsiz a'zosi, binar ziddiyat, ternar ziddiyat. til va nutq birliklari orasidagi muhim farqlardan yana biri til birliklarini...

DOC format, 49.0 KB. To download "til birliklarining o‘zaro munosabati. sintagmatik, paradigmatik va ierarxik munosabatlar", click the Telegram button on the left.

Tags: til birliklarining o‘zaro munos… DOC Free download Telegram