sifat – so’z turkumi.

DOC 54,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405755338_56517.doc sifat reja: 2. sifatning ma’no turlari. 3. asliy va nisbiy sifat. 4. sifat darajalari. 5. sifatning otlashishi. 6. sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari: narsaning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? kabi so‘roqlardan biriga javob bo‘ladigan so‘zlar turkumi sifat deyiladi. sifat asosan otga bog‘lanadi va uning belgisini aniqlaydi. masalan: oq ko‘ylak, kuzgi ekin, aqlli qiz, yumshoq non, o‘rtancha o‘g‘il. bunda belgi bildiruvchi so‘z sifatlovchi, uni boshqarib kelgan ot esa sifatlanmish deyiladi. sifat bog‘lanib kelgan ot turli so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar bilan qo‘llanish mumkin, lekin sifat o‘zgarmaydi: ko‘k qalam, ko‘k qalamning, ko‘k qalamdan kabi. sifat gapda asosan a) sifatlovchi-aniqlovchi vazifasini bajaradi: bir ozdan so‘ng yoqimli shamol esa boshladi; b) kesim bo‘lib keladi: osmon tiniq. sifat ba’zan fe’lga bog‘lanib, harakatning belgisini bildirishi mumkin. bunday holda sifat ravish kabi gapda hol vazifasini bajaradi: u do‘stining yuragida kechayotgan tuyg‘ularni yaxshi tushunardi. 2-§. sifatning ma’no turlari. sifatlar ma’no jihatdan quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) xususiyat bildiruvchi sifatlar: kamtarin, sho‘x, …

iy sifatlarga ajratish mumkin. 1. narsaning belgisini bevosita ifodalaydigan, belgini darajalab ko‘rsata oladigan sifat asliy sifat deyiladi. masalan: yaxshi, katta, uzun, qisqa, oq, qora, semiz, kamtar kabi tub so‘zlar asliy sifatlardir. 2. narsa belgisini o‘rin yoki paytga nisbatlash, boshqa narsaga o‘xshatish, chog‘ishtirish kabi ma’nolar vositasida ifodalaydigan sifat nisbiy sifat deyiladi. nisbiy sifatlar affikslar orqali yasalgan sifatlardan tashkil topadi. ular ma’no jihatdan a) belgini biror narsaga nisbat berish bilan ifodalaydi: g‘ayratli yigit, chiroyli surat, devoriy gazeta, ko‘rpalik mato; b) belgini o‘rin va paytga nisbatlaydi: toshkentlik kishi, yerdagi olma, kuzgi shamol; d) belgini narsaning xususiyat, holatga nisbatlaydi: ko‘ngilchan odam,chopqir ot, tirishqoq talaba. 4-§.sifat darajalari. belgining oddiy darajaga ko‘ra nisbatlab, farqlanishi sifat darajalari deyiladi. sifat darajalarining quyidagi turlari bor: oddiy daraja. bir narsa belgisining boshqa narsa belgisiga nisbatlanmay ifodalanishi oddiy daraja deyiladi. bunday sifatlar daraja bildiruvchi affikslarga ega bo‘lmaydi. masalan: yorug‘, yaxshi, og‘ir, chaqqon, yumshoq, baland, to‘g‘ri. qiyosiy daraja belgining oddiy darajaga nisbatan …

sifatning yakka o‘zi orqali ham hosil bo‘lishi mumkin: qalbdan aytilgan tashakkurdan qimmatliroq mukofot bo‘lmaydi. orttirma daraja belgining oddiy darajadan ortiq, yuqori ekanligini ifodalaydi. orttirma daraja quyidagicha usullar vositasida hosil bo‘ladi: 1.fonetik usul: a) sifatning bosh qismi va oddiy darajadagi shaklning maxsus takrori orqali: ko‘m-ko‘k, dum-dumaloq, yam-yashil, oppa-oson, teppa-teng; b) sifat tarkibidagi unlini cho‘ziq talaffuz qilish orqali: baaland, achchiq. 2.leksik usul: a) sifat oldidan eng, juda, g‘oyat, g‘oyatda, nihoyatda, behad, biram, tim, naq, cheksiz kabi so‘zlarni keltirish orqali: juda go‘zal, behad xursand, nihoyatda baland, g‘oyat minnatdor, biram yoqimli, o‘ta g‘irrom, o‘lgiday ziqna, naqadar ulug‘vor, tim qorong‘u; b) turg‘un birikmalarni sifat oldidan keltirish orqali: xaddan ziyod achchiq, haddan tashqari maroqli, bahosi yo‘q juvon; v) takroriy sifatlarni ot oldidan keltirish orqali: baland-baland imoratlar, zo‘r-zo‘r yigitlar, hashamatli-hashamatli binolar, shirin-shirin orzular. bulardan tashqari, shirindan shirin, uzindan uzoq kabi morfologik ko‘rsatkichlar ishtirokida ham orttirma daraja hosil qilinishi mumkin. ozaytirma daraja ko‘proq rang-tus belgilariga xos bo‘lib, belgining …

$na\-kina\-qina affiksi orqali: kattagina, shiringina, oppoqqina, kichikkina. d)–roq affiksi qiyosiy daraja hosil qilish bilan bir qatorda, belgining kuchsizlik darajasini shakllantirishda ham ishlatiladi. 5-§.sifatning otlashishi. sifatning otlashuvi substantizatsiya deb yuritiladi. sifatlar otlashganda belgini emas, otlar singari narsa yoki shaxs tushunchasini anglatadi. sifat nutqda sifatlanmish tushirilib, uning vazifasida sifatlovchi ishlatilganda otlashadi: ko‘r (odam) tutganini qo‘ymaydi, kar (odam) eshitganini. otlashgan sifat otlar singari kelishik, egalik, ko‘plik qo‘shimchalarini qabul qilgan holda quyidagi vazifalar bajaradi: a) ega: yaxshi topib gapiradi, yomon qopib gapiradi; b) to‘ldiruvchi: mardni maydonda sina; v) qaratqich aniqlovchi: yaxshining so‘zi qaymoq, yomonning so‘zi to‘qmoq; 6-§.sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari: sifat tuzilishiga ko‘ra sodda, qo‘shma, juft va takroriy shakllarga ega bo‘ladi. 1.sodda sifatlar tarkiban bitta o‘zak morfemadan iborat bo‘lgan tub va yasama so‘zlardan tashkil topadi. shunga ko‘ra ular sodda tub va sodda yasama kabi turlarga bo‘linadi. mazmunan doimiy belgi anglatuvchi bir o‘zakdan tarkib topgan asliy sifat sodda tub sifat deyiladi. masalan: shirin, baland, oq, …$

$achipor, qora to‘riq, qora qizil; 5) ravish+ot: kamgap, hozirjavob, kamquvvat; 6) ot + -ar, -mas va -mon qo‘shimchali sifatdosh: mehnatsevar, jonkuyar, lattachaynar, nonemas, ishyoqmas, usta buzarmon, ish bilarmon; 7) ravish+sifatdosh: tezpishar, eapishar, tez oqar, cho‘rtkesar; 8) olmosh+sifat yoki ravish: o‘zbilarmon, o‘zboshimcha; 9) son+ yasama sifat: bir xonali, besh qavatli, bir so‘zli. 3. juft sifatlar ikkita so‘zning teng bog‘lanishi asosida tuzilgan sifatlardir. juft sifatlar tarkibi har ikkiala qismi lug‘aviy ma’noli yoki bir qismi lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmagan so‘zlardan tuzilishi mumkin. har ikkala qismi lug‘aviy ma’noli so‘zlardan tuzilgan juft sifatlar quyidagi tarkibga ega bo‘ladi: 1) turli antonim so‘zlardan tuziladi: a) tub so‘zlardan: olis-yaqin, og‘ir-yengil, oq-qora, past-baland\\baland-past, yaxshi-yomon\\yomon-yashi, yosh-qari, katta-kichik, o‘ng-ters; b) tub va yasama so‘zlardan: uzun-qisqa, haq-nohaq, huda-behuda; d) yasama so‘zlardan: kerakli-keraksiz, qo‘lli-oyoqli, issiq-sovuq. 2) sinonim so‘zlardan tuziladi: och - nahor, ola - chipor, soya - salqin, o‘ydim-chuqur, puxta-pishiq, uzuq-yuluq, mo‘min-qobil, xor-zor. bir qismi lug’aviy ma’noli, ikkinchi qismi lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmagan …$

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "sifat – so’z turkumi."

1405755338_56517.doc sifat reja: 2. sifatning ma’no turlari. 3. asliy va nisbiy sifat. 4. sifat darajalari. 5. sifatning otlashishi. 6. sifatlarning tuzilishiga ko‘ra turlari: narsaning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? kabi so‘roqlardan biriga javob bo‘ladigan so‘zlar turkumi sifat deyiladi. sifat asosan otga bog‘lanadi va uning belgisini aniqlaydi. masalan: oq ko‘ylak, kuzgi ekin, aqlli qiz, yumshoq non, o‘rtancha o‘g‘il. bunda belgi bildiruvchi so‘z sifatlovchi, uni boshqarib kelgan ot esa sifatlanmish deyiladi. sifat bog‘lanib kelgan ot turli so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar bilan qo‘llanish mumkin, lekin sifat o‘zgarmaydi: ko‘k qalam, ko‘k qalamning, ko‘k qalamdan kabi. sifat gapda asosan a) sifatlovchi-aniqlovchi vazifasini bajaradi: bir ozdan so‘ng yoqimli shamol esa boshlad...

Формат DOC, 54,5 КБ. Чтобы скачать "sifat – so’z turkumi.", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: sifat – so’z turkumi. DOC Бесплатная загрузка Telegram