sememaning nutqda voqelanishi

DOC 60.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405752859_56502.doc sememaning nutqda voqelanishi reja: 1. sememaning nutqda to’g’ri ma’noda voqelanishi. 2. sememaning nutqda ko’chma ma’noda voqelanishi. 3. sinekdoxa. 4. metanomiya. sememaning nutqda to’g’ri va ko’chma ma’nolar sifatida voqelashishi. barcha til birliklari kabi smema muayyan ko’rinishlari orqali voqelanadi. leksemaning nutqdagi voqelanish shakli so’zdir. binobarin, sememaning nutqdagi voqelashish, yuzaga chiqish shakli so’zning ma’nosidir. so’zning ma’nosi muayyan matnda va muayyan nutqiy sharoitda voqelashishi sababli u aniq va ravshan bo’ladi. so’zning ma’nosi faqat imkoniyat tarzida mavjud bo’lgan semema sifatida xilma-xillikka, umumiylikka ega emas. turlicha matn va (sharoitlarda bitta leksemaning voqelanishi sifatidagi yuzlab so’zlarda yuzlab ma’no bo’yoqlari, jilvalari bo’lishi mumkin. ayni vaqtda bu ma’no bo’yoqlari, agar u bir semema orqali voqelashgan bo’lsa, bir sememaning turlicha nutqiy ko’rinishlari hisoblanadi. semema nutqda ikki xil voqelanishi, namoyon bo’lishi mumkin. birinchidan, so’zning ma’nosida semema aloqador bo’lgan tushunchaga munosabat saqlanib, sememaning tarkibidagi atash, ifoda va vazifa semalari munosabatida keskin o’zgarish yuz bermaydi. masalan, (mening opam mendan ikki yosh katta. …

eyiladi. sememaning to’g’ri voqelanishida semema tarkibidagi atash va ifoda semalarining munosabati o’zgarmaydi. masalan, yuqorida keltirilgan misolda (opa) so’zi ma’nosi (opa) leksema sememasi kabi oddiy (neytral) bo’yoqqa ega. lekin (opa, to’g’riga borasiz, keyin chapga qaytasiz) gapida (opa) so’zi ma’nosi bilan [opa] leksem» sememasi tarkibida farq bor. [opa] sememasi tarkibidagi «qarindoshlik», «qon-qarindosh», «bevosita», «bir avlod» kabi semalar chetlashtirilib, kuchsizlantirilib, «shaxs», «mendan katta», «ayol» semalari kuchaytirilgan. [opa] sememasida oddiy hisoblanuvchi shaxsiy munosabat anglatuvchi ifoda semasi «hurmat» semasi bilan almashtirilgan. demak, chetlashtirilgan atash semalari o’rnini kuchaytirilgan ifoda semalari egallagan. so’z ma’nosida semema tarkibidagi ayrim semalarning chetlashtirilishi, ayrimlarining esa kuchaytirilishi semema bog’langan tushuncha bilan so’z ma’nosi bog’langan tushunchalarning farqlanishi sememaning ko’chma voqelanishi deyiladi. so’zning ko’chma ma’nosi tilshunoslikda ko’chma ma’no, okkazional qo’llanilish, metaforik qo’llanilish kabi atamalar bilan ham ataladi. so’zning ko’chma ma’nosi, asosan, sememadagi atash semalarini qisman chetlashtirish, yo’ldosh va ifoda semalarini esa kuchaytirish orqali hosil bo’ladi. atash semalari qancha ko’p chetlashtirilsa, so’z ma’nosidagi yo’ldosh va …

lib, «qonxo’r», «rahmsiz», «beshafqat», «manfaatparast» kabi yo’ldosh semalar kuchaytirilgan. shuningdek, «hayvon» semasini «shaxs» semasi bilan almashtirish natijasida ifoda semalari kuchaytirilgan. nutq sharoitida atash semalarini qisman chetlashtirib, yo’ldosh va ifoda semalarini kuchaytirish sememaning vazifa semalarini, jumladan, leksemaning me’yoran oddiy qo’shnichilik munosabatlarini kengaytirish tufayli yuz beradi. chunonchi, (temir qoshiq) va (temir iroda) kabi ko’rib o’tilgan so’z birikmalaridagi [temir] leksema sememasining voqelanishini ko’rib o’tamiz. leksemalar orasidagi me’yoriy bog’lanishda (qo’shnichilik munosabatlarida) o’zaro bog’lanadigan ikki sememada o’xshash semalar bo’lishi shart. masalan, [temir] leksema sememasi tarkibida «modda», «qattiq modda», «metall» kabi atash semalari mavjud. [qoshiq] leksema sememasida esa «qattiq moddadan qilingan» sema bor. bu leksema sememalari orasidagi o’xshash semalar ikkita: «qattiq» va «modda». demak, ushbu leksemalar nutqda bemalol, me’yoriy, oddiy, qo’shnichilik munosabatlariga kirisha oladi. bu jarayonda leksema sememalari to’g’ri voqelanadi. (temir iroda) birikmasida esa zid, ya’ni o’xshash bo’lmagan semali sememalar o’zaro birikkan. bu holda «iroda» mavhum tushuncha sifatida voqelashadi. birikma leksema sememalari orasidagi nomuvofiqlik, qarama-qarshilik [temir] …

ga bo’lmagan deyarli barcha so’zlar uchun xosdir. hatto yordamchi so’zlar ham vazifa semalarini keskin o’zgartirib, ko’chma ma’nolar hosil qilishi mumkin. («agar»ni «magar»ga kuyov qilsalar, tug’ilgay bir o’g’il, oti «koshki». g’. g’ulom), gapida barcha so’zlar — yordamchi so’zlar ham ko’chma ma’noda ishlatilgan. aytilganlardan shunday xulosa qilish mumkin: semema nutqda to’g’ri va ko’chma (metaforik) ma’nolar orqali yuzaga chiqadi va so’zning muayyan qurshovdagi muayyan ma’nosi sifatida voqelashadi. nutqiy metaforik ko’chma ma’no qo’llanish doirasining kengayishi, ko’chma ma’noning sememadan uzoqlashishi natijasida ko’chma' ma’no o’zining xususiy atash semalariga ega bo’lishi mumkin. ayni vaqtda ko’chma ma’no o’zi uchun asos, manba bo’lgan sememaday uzilishi va leksemadagi mustaqil semema tomon rivojlanishi ham mumkin. bunday rivojlanish sistem leksikologiyaning emas, balki tarixiy (diaxronik) tilshunoslikning alohida-alohida olingan leksemalardagi mazmuniy rivojlanishning o’rganish manbai bo’laloladi. bu jarayon sistem tahlil asosida tushuntirilishi ham, izohlanishi ham mumkin emas. masalan, o’zbek tilining izohli lug’atida, [och (-moq)] fe’l leksemasining 12 ma’no turi qayd etiladi. bu ma’no turlarining barchasi …

so’zlardan leksemalar rivojlangani kabi nutqiy, ko’chma ma’nolarda sememalar ham rivojlanishi mumkin. tilshunoslikda so’zlardagi boshqa ko’chma ma’nolar, ya’ni sinekdoxa, metonimiya va vazifadoshlik (funksiyadoshlik) asosida hosil qilingan ko’chma ma’nolar ham ajratiladi. quyida shular asosida hosil qilingan ko’chma ma’nolarning sememaga munosabati masalasiga to’xtalamiz. sinekdoxa yo’li bilan hosil qilingan ko’chma ma’no deganda, «bir narsaning nomi bilan uning biror qismi (bo’lagi)ni atash, yoki aksincha, qismning nomi bilan shu qism mansub bo’lgan butunni atash» tushuniladi. qiyoslang: (mol tuyog’ini ko’paytiramiz.) (ular tirnoqqa zor edi.). sistem tahlil nuqtai nazaridan sinekdoxik ko’chma ma’no nutqiy ma’no sanalishi mumkin emas. chunki bu usuldagi ko’chma ma’noning hosil bo’lishi hech qanday qonun-qoidaga bo’ysunmaydi. jumladan, daraxt shox, ildiz, barg, tana kabi tarkibiy qismlardan iborat. ammo ayni vaqtda daraxt qismlarining nomlari uni (daraxtni) atab kela olmaydi. faqat daraxtning mevasigina daraxtni ham atab kela oladi. yuqorida ko’rib o’tganimizdek, bu nutqiy hosila ma’no emas, balki bir leksemaning ikki yoki uch sememaga aloqadorligidir. ushbu jarayon leksemalardagi bir va …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "sememaning nutqda voqelanishi"

1405752859_56502.doc sememaning nutqda voqelanishi reja: 1. sememaning nutqda to’g’ri ma’noda voqelanishi. 2. sememaning nutqda ko’chma ma’noda voqelanishi. 3. sinekdoxa. 4. metanomiya. sememaning nutqda to’g’ri va ko’chma ma’nolar sifatida voqelashishi. barcha til birliklari kabi smema muayyan ko’rinishlari orqali voqelanadi. leksemaning nutqdagi voqelanish shakli so’zdir. binobarin, sememaning nutqdagi voqelashish, yuzaga chiqish shakli so’zning ma’nosidir. so’zning ma’nosi muayyan matnda va muayyan nutqiy sharoitda voqelashishi sababli u aniq va ravshan bo’ladi. so’zning ma’nosi faqat imkoniyat tarzida mavjud bo’lgan semema sifatida xilma-xillikka, umumiylikka ega emas. turlicha matn va (sharoitlarda bitta leksemaning voqelanishi sifatidagi yuzlab so’zlarda yuzlab ma’no bo’yoqlari, jilv...

DOC format, 60.0 KB. To download "sememaning nutqda voqelanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: sememaning nutqda voqelanishi DOC Free download Telegram