leksemaparadigmalari

DOC 29,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405665357_56130.doc leksema paradigmalari reja: 1. leksemalarni tizim sifatida tahlil qilish. 2. leksik tizimlar. 3. leksemalarning mazmuniy guruhlari. 4. leksik maydonlar. biz sistem tahlil jarayonida har bir narsaning mohiyatini shu narsaning o’ziga o’xshash, ayni vaqtda undan farqli va hatto, unga zid boshqa narsalar bilan bo’lgan munosabati orqali ocha olishimizni bir necha bor ta’kidlagan edik. til birliklarining o’xshashlik (paradigmatik), qo’shnichilik (sintagmatik) va poronali (iyerarxik) kabi asosiy munosabat turlari, ularning mohiyati haqida batafsil ma’lumot berdik. tizim qonuniyatlari bilan, tilni tizim sifatida o’rganish usullari bilan i—iii boblarda atroflicha tanishishdan maqsad o’zbek tili lug’at tarkibini, leksemalarini tizim sifatida o’rganish yo’llarini belgilab olishdir. leksemalarni tizim sifatida tahlil qilishdagi asosiy mezon ularni o’zaro ichki munosabatlar asosida muayyan qatorlarga, guruhlarga, tur va turkumlarga — katta-kichik paradigmalarga (o’xshashlik qatorlariga) birlashtirishdir. shunday qator, guruh, tur va turkumlarda — leksemalarning o’zaro shakl va mazmun munosabatlarida har bir leksemaning, leksema qatorlarining, guruhlarining mohiyatini, tabiatini ochish, aniqlash mumkin bo’ladi. leksemalarning o’zaro muayyan o’xshashligi, …

l leksemalar (m) esa ishora ma’noli leksemalar — olmoshlarga (o) va atash, nomlash vazifasini bajaruvchi atovchi leksemalarga (a), yordamchi leksemalarga yo), bog’lovchilarga (b), ko’makchilarga (k), yuklamalarga (yu) ajraladi. atovchi leksemalar esa, o’z navbatida, ot (o), sifat (sf), son (sn), fe’l (f) va ravish (r)ga bo’linadi. ularning har biri, o’z navbatida, yana o’nlab mavzu (tematik) guruhlarga (t), bularning har biri esa yana ham kichikroq ma’no guruhlariga (g)— alohida, yakka so’zga yetib kelguncha pog’onali ravishda bo’linib kelaveradi. poronali qurilishda har bir boskqich pastki bosqichga nisbatan katta, yuqori bosqichga nisbatan esa kichik hisoblanadi. shu bois lug’aviy tizimlarga nisbatan katta tizim (makrotizim) va kichik tizim, tizimcha (mikrotyzm, podtizim, atamalari ko’p ishlatiladi. ayni vaqtda «katta tizim» va «kichik tizim» tushunchalari hamisha nisbiy bo’ladi. chunki muayyan bo’g’inda (bosqichda) muayyan tizim yuqoridagi joylashganidan kichik (ya’ni unga nisbatan kichik tizim, tizimcha, mikrotizimdir), pastda joylashganidan esa katta (ya’ni katta tizim, makrotizimdir). hatto o’zbek tilining butun lug’at tarkibi tilning atovchi …

ilshunoslikdagi turlicha atamalari bilan tanishganda, quyidagi, ya’ni nutqda voqelashgan alohida so’zning ma’nosidan (nutqiy ma’no ko’rinishiga oid yuqoriga — semema turiga, bundan esa sememaga qarab borish ma’quldir. biz ham ishda shu yo’lni qo’llaymiz. 1. so’zning muayyan nutq parchasida voqelashgan ma’nosi shu so’zning tildagi umumiy ko’rinishi bo’lgan leksema (yoki so’z yasash qolipi) sememasining ruyobga chiqish shaklidir. leksema sememasining namoyon bo’lish shakli tilning ichki qurilishiga emas, balki til va nutq munosabatiga aloqadordir. shunga ko’ra bu tilshunoslikda maxsus atama bilan atalmaydi. ii. leksemaning bir necha sememasi va har bir sememaning bir necha turi bo’lishi mumkin. leksema sememalari (semema turlari) orasidagi munosabatlar leksemaning mazmun (ichki) tizimi (lms) deb ataladi. iii. har bir leksema tilda o’z ma’nodoshlariga (sinonimlariga) ega bo’ladi. ular birgalikda muayyan semantik guruhni, qatorni hosil siladi. (masalan: diydor — jamol — chehra — yuz — bet — aft — bashara —turq). bunday leksik qatorlar ma’nodoshlik (sinonimik) qatorlari (sq) deb ataladi. iv. o’zbek tilidagi ko’pgina …

i. bunday guruhlar leksemalarning mazmuniy guruhlari (lmg) deb ataladi. bunday lmg lar o’z birlashtiruvchi semasining nomi, atamasi bilan nomlanadi. masalan, «sezgi a’zolari lmg», «daraxt lmg», «tana a’zolari lmg» va b. vi. turlicha lmglar o’zaro umumiy sema — birlashtiruvchi sema asosida yana ham kattaroq tudalarga, guruhlarga birlashadi. chunonchi, «daraxt», «gul», «o’t», lmg lari birlashtiruvchi «o’simlik» semasi asosida leksemalarning mavzu to’dalariga (lmt) birlashadi. lmtlari o’z ichiga kamida ikkita lmg dan tortib o’ntagacha va o’ndan ortiq lmglarni olishi mumkin. i—vi bandlarda nomlari sanab o’tilgan leksik tizimlar bir turkumga oid leksemalarni o’z tarkibiga oladi. ularning har biri o’z xususiyliklariga ega bo’lsada, ko’pincha ular umumiy atamalar — leksik tizimlar, leksim paradigmalar kabi atamalar bilan ataladi. til va nutq hodisalari, leksema va so’zlar izchillik bilan farqlanmaganda esa so’zlarning lug’aviy paradigmalari, leksik paradigmalar, so’zlarning o’xshashlik qatorlari kabi atamalar bilan ham nomlanib keladi. bir turkumga oid leksemalarni birlashtiruvchi leksik tizimlardan tashqari turli turkumlarga oid bo’lgan, ammo bir mavzu …

-xil, turli-tuman bo’lishiga qaramay, sistem leksikologiyada ushbu bandning ii—v va qisman, vi bandlarida sanab o’tilgan leksik tizimlarning tadqiqiga alohida e’tibor beriladi. chunki qolgan tizimlarda ii—v turlarda ko’riladigan umumiy qonuniyat vaqoidalar asosan takrorlanadi. biz ham ushbu ishning keyingi bandlarida shu xildagi leksik tizimlarning tahlil usullariga to’xtab o’tamiz. adabiyotlar: 1. usmonov s. umumiy tilshunoslik. toshkent, 1972. 2. ne’matov h. qayta qurish strategiyasi va o’zbek sinxronik tilshunosligining vazifalari. o’ta, 1987, № 3. 3. sossyur de f. kurs obщey lingvistiki. trudы po yazыkoznaniyu. m., 1977. 4. brendal v. strukturnaya lingvistika. v. a. zveginsev. istoriya yazыkoznaniya xix i xx vv. v ocherkax i izvlecheniyax. m., 1960. 5. hozirgi zamon o’zbek tili. f. kamol tahriri ostida. toshkent, 1957. 6. www.ziyonet.uz 7. www.nur.uz

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksemaparadigmalari"

1405665357_56130.doc leksema paradigmalari reja: 1. leksemalarni tizim sifatida tahlil qilish. 2. leksik tizimlar. 3. leksemalarning mazmuniy guruhlari. 4. leksik maydonlar. biz sistem tahlil jarayonida har bir narsaning mohiyatini shu narsaning o’ziga o’xshash, ayni vaqtda undan farqli va hatto, unga zid boshqa narsalar bilan bo’lgan munosabati orqali ocha olishimizni bir necha bor ta’kidlagan edik. til birliklarining o’xshashlik (paradigmatik), qo’shnichilik (sintagmatik) va poronali (iyerarxik) kabi asosiy munosabat turlari, ularning mohiyati haqida batafsil ma’lumot berdik. tizim qonuniyatlari bilan, tilni tizim sifatida o’rganish usullari bilan i—iii boblarda atroflicha tanishishdan maqsad o’zbek tili lug’at tarkibini, leksemalarini tizim sifatida o’rganish yo’llarini belgilab olishdi...

Формат DOC, 29,5 КБ. Чтобы скачать "leksemaparadigmalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksemaparadigmalari DOC Бесплатная загрузка Telegram