leksemalarning tizimiy birlashmalari. lug‘aviy tizimlar,lug‘aviy-ma’noviy guruhlar

DOC 51.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405665223_56127.doc leksemalarning tizimiy birlashmalari. lug‘aviy tizimlar,lug‘aviy-ma’noviy guruhlar reja: 1. lug’aviy qatorlar va lug’aviy mikrosistemalarning o’zaro farqlari. 2. leksemalarning jinsiga ko’ra giponimik guruhi. 3. leksemalarning zotiga ko’ra giponimik guruhi. 4. leksemalarning rang-tusa belgisini ifodalashiga ko’ra privativ ziddiyati. 5. leksemalarning vazifa belgisi asosidagi giponimik guruhi. viii bosqich. bu bosqichda leksemalarning ma‘lum bir so’z turkumi doirasida katta-kichik ma‘noviy guruhlarga ajralishi yuz beradi. bu mikrosistemalar lug’aviy mavzuviy maydon (lmm) lug’aviy mavzuviy to’da (lmt) va lug’aviy ma‘noviy guruh (lmg) lardir. odatda, bu majmualar orasidagi farq katta-kichiklikdadir: ya‘ni: l + l + l + .. .. .. .. l + lmg lmg +lmg + lmg + .. .. .. lmg+lmt lmt+lmt+lmt+... ... ... lmt+lmm lug’aviy qatorlar va lug’aviy mikrosistemalar farqlanadi. lug’aviy qatorlar deganda teng qiymatli leksemalarning ma‘nodoshlik, graduonimik qatorlari tushuniladi. lug’aviy mikrosistemalar esa o’zaro gipo-giperonimik munosabatlar bilan bog’langan leksik to’plamlardir. qurilish va so’zlararo munosabatlarga ko’ra bu majmualarning barchasi gipo-giperonimik munosabatlarga tayanadi. bunda aniq qonuniyat amal qiladi …

zot jonivor leksemasiga tenglashgan. ix bosqichida jonzot/jonivor leksemalari o’simlik leksemasi bilan ziddiyatda bo’ladi. bu zidlanish ekvipolent bo’ladi. chunki jonzot/jonivor harakatlanuvchanli, o’simlik esa turg’unlik belgisi bilan xarakterlanadi. bu bosqichdagi ikkinchisida oppozitsiya «nafas» (jon) belgisi asosida bo’lib, unda jonzot belgili o’simlik esa belgisiz mavqeda kelgan. x bosqich. «tirik mavjudot» ma‘nosini ifodalagan jonzot leksemasi bu bosqichda odam va jonivor dominantali guruhlariga bo’linadi. bu ikki leksemaning zidlanishi ham ekvipolent tabiatlidir. jonivor bu zidlanishda hayvonlarning barcha turlarini atovchi leksema sifatida chiqadi. odam-jonivor leksemalarining ikkinchi sira oppozitsiyalari «aqllilik» asosidagi privativlikdir. bunda odam leksemasi belgili, jonivor belgisiz a‘zo holatida bo’ladi. jonivor leksemasi giperonim sifatida hayvonlarning turlarini atovchi hayvon, hashorat, gazanda, parranda, baliq kabi leksemalardan iborat giponimik qurshovni tashkil etadi. bizning tahlilimiz ot leksemasiga qarab yo’nalganligi va u hayvon majmuasiga aloqador bo’lganligi bois xi bosqichda shu leksemaning giponimik qurshovlari tahliliga o’tamiz. xi bosqich. bu bosqichda hayvon tizimi «uy hayvonlari» va «yovvoyi hayvonlar» guruhlariga ajraladi. bu bosqichda uy hayvonlari …

rva leksemasidir. bu so’z mohiyatan xo’jalik faoliyati turi bilan bog’liq. chorva giperonim bo’lib, uning giponimlari ulov, qoramol, qo’y, echki, parranda leksemalaridir. xiii bosqich. chorva giperonimi giponimlaridan biri ulovdir. ulov leksemasi «ish hayvoni» belgisi ostida qoramol va mayda molga privativ ziddiyatli munosabatda bo’ladi. bunda ulov belgili, qoramol va mayda mol belgisiz mavqeni egallaydi. chunki, birinchidan, ayrim turdagi qoramol ish hayvoni sanaladi (chunonchi, ho’kiz), ikkinchidan, ulov leksemasi ba‘zan umuman «ish hayvoni» ma‘nosida qo’llanadi. xiv va xv bosqichlar. bu bosqichlarning ajratilishi leksik tizimning ierarxik qurilishi uchun o’ta shartlidir. chunki bu bosqichda ajratiladigan yilqi va uyur leksemalari otlar majmuasini ham, «ot podasi» turlarini ham atab keladi. uyur leksemasi tilimizda poda leksemasi bilan privativ munosabatdadir. bunda ziddiyat belgisi «otlarga xoslik» bo’lib, bunda uyur belgili va poda belgisiz mavqe egallaydi. xvi bosqich. bu bosqichda tahlil ot leksemasiga yetadi. bu bosqichda ot leksemasi eshak, tuya, xachir leksemalari bilan ekvipolent ziddiyatli munosabatini namoyon qiladi. bu bosqichda ot o’ziga …

giponimik munosabatda bo’ladi: a) otning jinsiga ko’ra turlarini ifodalovchi leksemalar; b)otning asl turiga ko’ra zotlarini ifodalovchi leksemalar; v) rang-tusiga ko’ra turlarini ifodalovchi leksemalar; g) vazifasiga ko’ra turlarini ifodalovchi leksemalar. giponimlar qanday turni atashidan qat‘i nazar, bir giponimga tobe bo’lganligi bois bir bosqichda joylashadi. har bir giponim guruhi alohida bosqichni tashkil eta olmaydi. jinsiga ko’ra giponimik guruh. bu guruh jins ma‘nosi muayyan bo’lmagan ot leksemasi (giperonim) va jins ma‘nosi aniq bo’lgan ayg’ir, baytal leksemalaridan iborat bo’lib, giperonim va giponimlar orasida privativ ziddiyat hukmron va ziddiyat belgisi «jinsi aniq emas» likdir. zotiga ko’ra giponimik guruh. bunda ot leksemasi giperonimi belgisiz a‘zo sifatida arabi, bedov, qozoqi, muguli giponim-leksemalari belgili a‘zo sifatida privativ ziddiyat hosil qiladi. giponimlar o’zaro ekvipolent ziddiyat asosida yashaydi. rang-tusa belgisini ifodalashiga ko’ra ot leksemasi saman, to’riq, chovkar, qorabayir, qashqa, jiyron kabi leksemalari bilan privativ ziddiyat hosil qiladi. vazifa belgisi asosidagi giponimik guruhda vazifasi muayyan bo’lmagan ot leksemasi giperonim sifatida, salt, …

agi ziddiyat ham privativdir. demak, xviii bosqichda ot leksemasi giponimlari, sinonimlari, graduonimlari, partonimlarining xususiy giponimik qurshov leksemalari turadi. aytilganlar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1.mustaqil leksemalarda ierarxik bo’linish bosqichlari yigirmaga yaqinlashadi. har bir pog’onada turli kattalikdagi lug’aviy majmualarni atashni bitta leksik dominanta ta‘minlaydi va ierarxik bo’linishni cheksiz gipo-giperonimik bo’linishlar zanjiriga ulaydi. bunda tilning o’ta yuksak tejamkorlik omili shuki, istalgan quyi bosqichdan faqat bitta leksema - quyi bosqichning dominantasi yuqori bosqich uchun giponim bo’ladi. masalan, xvi pog’onada ot leksemasi o’zi bilan aloqador 500 ga yaqin sinonim, graduonim, partonim va giponimlarning dominantasi sifatida qurshovlar hosil qiladi. bu leksema 500 dan ortiq leksema va so’z birikmalarini bir markazga bog’lab turadi. lekin undan yuqoridagi, ya‘ni xv bosqichga faqat ot leksemasi kiradi. xvi pog’onadagi ot leksemasining qurshovi sifatida chiqadigan bu 500 dan ortiq leksemadan har biri giperonim sifatida voqelanib, giponimik qurshovlar hosil qilaveradi, bu giponimlar esa, o’z navbatida, yana giponimik qurshovlar hosil qilib boraveradi. har …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksemalarning tizimiy birlashmalari. lug‘aviy tizimlar,lug‘aviy-ma’noviy guruhlar"

1405665223_56127.doc leksemalarning tizimiy birlashmalari. lug‘aviy tizimlar,lug‘aviy-ma’noviy guruhlar reja: 1. lug’aviy qatorlar va lug’aviy mikrosistemalarning o’zaro farqlari. 2. leksemalarning jinsiga ko’ra giponimik guruhi. 3. leksemalarning zotiga ko’ra giponimik guruhi. 4. leksemalarning rang-tusa belgisini ifodalashiga ko’ra privativ ziddiyati. 5. leksemalarning vazifa belgisi asosidagi giponimik guruhi. viii bosqich. bu bosqichda leksemalarning ma‘lum bir so’z turkumi doirasida katta-kichik ma‘noviy guruhlarga ajralishi yuz beradi. bu mikrosistemalar lug’aviy mavzuviy maydon (lmm) lug’aviy mavzuviy to’da (lmt) va lug’aviy ma‘noviy guruh (lmg) lardir. odatda, bu majmualar orasidagi farq katta-kichiklikdadir: ya‘ni: l + l + l + .. .. .. .. l + lmg lmg +lmg + lmg + .. .. .. lmg+lmt ...

DOC format, 51.0 KB. To download "leksemalarning tizimiy birlashmalari. lug‘aviy tizimlar,lug‘aviy-ma’noviy guruhlar", click the Telegram button on the left.

Tags: leksemalarning tizimiy birlashm… DOC Free download Telegram