leksik paradigmalar. leksik ziddiyatlar va ularning turlari

DOC 57.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405666035_56147.doc leksik paradigmalar. leksik ziddiyatlar va ularning turlari reja: 1. lisoniy sistema va uning mikrosistemalari. 2. lug’aviy sistemaning pog’onali qurilishi. 3. leksik sistema va uning bo’linishlari. lisoniy sistema va uning mikrosistemalari. leksemalarni sistem tadqiq qilishning asosida ularni o’zaro ichki munosabatlariga tayanib ma‘lum bir qatorlarga, guruhlarga, turlarga, turkumlarga, aniqrog’i, kichik va katta paradigmalarga birlashtirish yotadi. aslida birliklar bizning xohish-irodamizga bog’liq bo’lmagan holda ongda paradigmalar holida yashaydi. bizning vazifamiz esa ana shu paradigmalarni, ularning yashash qonuniyatlarini ochishdan iboratdir. leksemalarning o’zaro muayyan o’xshashligi, farqli va zid belgilari asosida birlashgan guruhlari tizim yoki lug’aviy sistema deb ataladi. lug’aviy tizim boshqa tizimlar kabi pog’onali qurilishga ega. lison bir necha ichki tizimlardan iborat murakkab sistema bo’lganligi kabi leksik sistema ham o’z o’rnida bir necha tizimchalardan tashkil topadi. bu pog’onaviylik lisondan boshlanib alohida leksemagacha davom etadi va bu bir necha bosqichdagi birliklar orasida, aytilganidek, qat‘iy lisoniy munosabatlar hukm suradi. buni quyida lisondan nutqqa qarab bosqichma-bosqich ko’rib o’tamiz. …

a‘noni kuchaytirish, ba‘zi fonetik hodisalarning ma‘no farqlash uchun xizmat qilishi fonemalarning ba‘zan ma‘noviy bo’lishini ko’rsatadi. demak, lisonning dastlabki bo’linishini quyidagicha tasvirlash mumkin: «ma‘noviylik» + 0 l/g f bundagi belgili a‘zo murakkab bo’lib, leksik-semantik va grammatik sathlarni o’zida birlashtirgan. o’z o’rnida bu sathlar «ma‘noning umumlashmaligi» belgisi ostida noto’liq ziddiyatda turadi. bu ziddiyatda grammatik sath (sg) belgili va leksik-semantik (sl) sath belgisiz a‘zo sanaladi. chunki grammatik sath birliklari umumlashgan grammatik ma‘noli bo’lsa, leksik sath birliklari umumlashgan ma‘noga ham, har biri xususiy ma‘noga ham ega bo’ladi. birinchi bosqich lisoniy munosabatlari umumiy manzarasini quyidagicha beramiz. lisoniy tizim murakkab bo’lganligi bois uning ziddiyatlari qatorini yanada kengaytirish mumkin. masalan, «ifodaviylik» belgisi ostida ham mazkur bo’linish birliklari noto’liq ziddiyatda bo’ladi. bu ziddiyatda belgili a‘zosi tilning ifoda, moddiy asosini tashkil etuvchi fonologik/fonetik sathlarning uslubiy bo’yoqdor qatlamidan iborat bo’lib, ziddiyat tasvirini quyidagicha berish mumkin: ko’rinadiki, sathlar o’zaro privativ ziddiyatli bo’lsa-da, ularning birida farqlovchi belgisi ham bor. bu ularning ekvipolent …

fatida ham yuzaga chiqadi. ot ko’makchilar, fe‘l ko’makchilar, ko’makchi fe‘llar shular jumlasidandir. mustaqil leksemalar orasidan nomustaqillashgan so’zlar nutqimizda paydarpay voqelanib turadi. bu bosqichda leksik guruh majmualari yana ikki belgi asosida zidlanadilar. bularning biri «shakliy o’zgarmaslik» (o’) bo’lsa, ikkinchisi «ma‘noning umumlashganligi» (u) belgisidir. har ikkala zidlanishda nomustaqil so’zlar belgili, mustaqil so’zlar belgisiz a‘zolar sifatida yuzaga chiqadi. nomustaqil so’zlarning ziddiyatda belgili a‘zo sifatida namoyon bo’lishi izoh talab qilmagani holda, mustaqil leksemalarning belgisizligi shundaki, ular sirasida o’zgarmas so’zlarning ham mavjudligi (ravishlar va taqlidlar) va ayrim o’rinlarda so’z o’zgartiruvchi kategoriyalarning neytrallanishidir. masalan, so’zlarning birikuvida joylashuv omili kuchayganda shakliy omil susayadi: tosh ko’prik, xat yozmoq kabi. shuningdek, mustaqil leksemalarda ma‘noviy umumlashuvchanlari ham bor. demak, ikkinchi bosqichda ajraladigan ikki tizimiy birlashma (paradigma)ning lisoniy qiymati quyidagicha: sl m+ n0o’0u0 sl n+ n+o’0u+ bu majmuaga sl ning birinchi bosqichda ega bo’lgan ikkinchi bosqich uchun umumlashtiruvchi belgilarni qo’shsak, belgilarning to’liq qatori quyidagicha bo’ladi: slm+m+u0i0n0o’0u0 sln+ m+u0i0n0n+o’+u+ ma‘lum bo’ladiki, mustaqil …

i bois biz ularni tahlil etishni shu nuqtada to’xtatganimiz ma‘qul. mustaqil leksemalar guruhi bu bosqichda «ma‘noning ishoraviyligi» (d-deyktivlik) belgisi asosida noto’liq ziddiyatli munosabatini namoyon qiladi. bunda ishoraviy ma‘noli so’zlar-olmoshlar ajralib chiqadi. fe‘l, ot, sifat, son, ravish, taqlid va so’z- gaplardan iborat guruhning bu ziddiyatda belgisizligining sababi shundaki, ularning barchasining tarkibida semantik «bo’shashgan» va olmoshlarga yaqinlashgan so’zlar talayginadir (narsa, kishi kabi otlar, shunday qilmoq/bo’lmoq kabi fe‘llar, boshqa, hozirgi kabi sifatlar, ko’p, oz kabi miqdor sifatlari, endi, picha kabi ravishlar hamda so’z-gaplarning barchasi ishoraviy ma‘noli birliklardir). bu guruh ham o’z navbatida yana ikki guruhga: a) atovchi/nomlovchi so’zlar guruhiga (sl ma) va b) tasvirlovchi so’zlar (sl mt)ga ajraladi. bunday ajratish «tasvirlovchilik» (t) belgisi asosidagi privativ ziddiyat zaminida bo’lib, bunda so’z-gaplar, taqlidlar tasvirlovchi so’zlar-gaplar, taqlidlar tasvirlovchi so’zlar sifatida belgili a‘zo, atovchi/nomlovchi bo’lgan qolgan leksemalar (fe‘l, ot, sifat, son, ravish belgisiz a‘zo mavqeida bo’ladi. atovchi leksemalarning «tasvirlovchilik» belgisiga nisbatan neytralligi esa bu so’zlar ichida ma‘nosida …

olmoshlar hozirgi tilshunosligimizda ajratiladigan ma‘noviy turlar (kishilik olmoshlari, so’roq olmoshlari, ko’rsatish olmoshlari, belgilash olmoshlari) ga ajraladi. ularning zidlanishlari teng qiymatli (ekvipolentdir), ya‘ni har bir guruh o’ziga xos ma‘no va vazifa bilan ikkinchisiga qarama-qarshi turadi. 2.so’z-gaplar ham modal, undov, taklif-ishora, tasdiq inkor so’zlar kabi ichki guruhlarga ajralib, ularning zidlanishlari ham ekvipolent tabiatlidir. 3.taqlidlar bu bosqichda tovushga taqlidlar va obrazga taqlidlar sifatida ekvipolent ziddiyatli guruhlarga bo’linadi. 4.ravishlar ham mavjud ma‘no turlariga ekvipolent ziddiyatlar asosida ajraladi. 5.ravishlar ajralib chiqqandan keyin atovchi leksemalarning qolganlari an‘anaviy fe‘llar, otlar, sifatlar, sonlar kabi ma‘noviy turkumlarga ajraladi. fe‘llar harakat-holatni (h), otlar umumiy predmetlikni (p), sifatlar belgi-xususiyat (bx), sonlar miqdorli (mq) ma‘nosini ifodalashga xoslanganligi bilan atovchi so’zlarning «shaklini o’zgartirmaslikka neytral» guruhchasidan bir-bir ajralib chiqadi va hozirgi tilshunosligimizda ajratiladigan so’z turkumlarini beradi. bu bosqichning ikkinchi qator zidlanishida o’ belgisi neytrallikdan aksiga o’tadi va bu guruhdan ajralib chiqqan fe‘llar nisbat (ns), otlar son va kichraytirish-erkalash (ke), sifatlar daraja (dr), sonlar - …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksik paradigmalar. leksik ziddiyatlar va ularning turlari"

1405666035_56147.doc leksik paradigmalar. leksik ziddiyatlar va ularning turlari reja: 1. lisoniy sistema va uning mikrosistemalari. 2. lug’aviy sistemaning pog’onali qurilishi. 3. leksik sistema va uning bo’linishlari. lisoniy sistema va uning mikrosistemalari. leksemalarni sistem tadqiq qilishning asosida ularni o’zaro ichki munosabatlariga tayanib ma‘lum bir qatorlarga, guruhlarga, turlarga, turkumlarga, aniqrog’i, kichik va katta paradigmalarga birlashtirish yotadi. aslida birliklar bizning xohish-irodamizga bog’liq bo’lmagan holda ongda paradigmalar holida yashaydi. bizning vazifamiz esa ana shu paradigmalarni, ularning yashash qonuniyatlarini ochishdan iboratdir. leksemalarning o’zaro muayyan o’xshashligi, farqli va zid belgilari asosida birlashgan guruhlari tizim yoki lug’aviy siste...

DOC format, 57.5 KB. To download "leksik paradigmalar. leksik ziddiyatlar va ularning turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: leksik paradigmalar. leksik zid… DOC Free download Telegram