yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni

DOC 52.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1706114923.doc yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni reja: 1.leksemalarning ma`noviy tasnifidagi “ma`noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2.yordamchi so`zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3.yordamchi so`zlarning shakliy xususiyatiga ko`ra guruhlanishi. mustaqil so`z, yordamchi so`z, ma`noviy mustaqillik, ma`noviy nomustaqillik, sof yordamchi so`zlar, qo`shinchasimon yordamchi so`zlar, yarim yordamchi so`zlar, ko`makchi-bog`lovchi, bog`lovchi-yuklama, “oraliq uchinchi” xususiyati, yordamchi so`zlarning boyish manbalari. barchaga ma`lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo`linadi: mustaqil so`zlar va yordamchi so`zlar. bular orasidagi zidlanishni ma`noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu oppozitsiya belgisiga ko`ra yordamchi so`zlar belgili a`zo mavqeini, mustaqil so`zlar belgisiz a`zo mavqeini egallaydi. yordamchi so`zlar hech qachon mustaqil qo`llanilmaydi, bog`liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so`zlar esa mustaqil qo`llanilish va ma`no ifodalash qobiliyatiga egadir. leksemalarning ma`noviy tasnifida ilk bosqich belgisi “ma`noviy mustaqillik” emas, “ma`noviy nomustaqillik” bo`lishining sababi mustaqil leksemalarning bu belgiga nisbatan betarafligidir. chunonchi, katta guruhni tashkil etuvchi atoqli otlar (temir, anor, gavhar) guruhida, mavhum otlarda mustaqil ma`noning mavjudligi kishini shubhaga …

i “ma`noviy nomustaqillik” bo`la oladi” [2, 30;]. ushbu belgi asosidagi ziddiyatda ko`makchi, bog`lovchi, yuklamalar kuchli (belgili) a`zoni tashkil etadi. sof ko`makchi, sof bog`lovchi, sof yuklamalar hech qachon mustaqil ma`noli so`zlar xususiyatiga ega bo`la olmaganligi tufayli ularning guruhiga o`ta olmaydi. tilshunoslikda yordamchi so`zlarning leksemalar1 va qo`shimchalar orasida “oraliq uchinchi” bo`lib, ham leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o`zida mujassamlashtirilishi aniqlanilgan. ular shaklan leksema, mazmunan qo`shimchadir. (qiyos: kitobni akamga/akam uchun oldim.) shu tufayli bo`lsa kerak, til tizimida yordamchi so`zlarning o`rni turlicha baholanadi-ayrim olimlar ularni qo`shimchalarga, ayrimlari nutq bo`lakchalariga, ba`zilari yordamchi so`zlarga nisbat beradilar. yordamchi so`zlarning so`zmi, qo`shimchami yoki mustaqil so`zlarning yordamchi so`zlar bilan bog`lanishi so`z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo`lib qolmoqda. chunki yordamchi so`zlar guruhi ichida shunday birliklar borki, ular ham “ma`noviy mustaqillik”, ham “ma`noviy nomustaqillik” xususiyatiga ega (ot+ko`makchilar, yordamchi va ko`makchi fe`llar). chunonchi, “tortib” mustaqil so`z sifatida ravishdosh kabi qo`llaniladi: “baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi”. shu so`z “farhod tog`idan tortib …

chalarga yaqinlashtiradi va leksemalar deganda bu o`rinda mustaqil ma`noli so`zlar tushuniladi. leksemalar va morfemalar ziddiyatida “oraliq uchinchi” vazifasida keladi”. yordamchilarni so`zlarga quyidagilar yaqinlashtiradi: a) shaklan alohida ajralib turishlik; b) lug`aviy ma`noning mavjudligi (sifat ko`makchilar, ot ko`makchilar, fe`l ko`makchilarda…); v) ko`pincha ularning mustaqil so`zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi. yordamchi so`zlarning grammatik morfemalarga o`xshash tomoni ularning morfemalar kabi mustaqil nominativ funksiya bajarmasligi (ammo, va, sayin, kabi), qo`shimchasimon shaklda bo`lishi (-u, -yu, -da; -ki (-kim); -dek (-day), -cha;) va boshqalar. biroq yordamchi so`zlarning grammatik morfemalardan farqli tomoni shundaki, a) ular gap bo`lagi, so`z birikmasi, gap sathida sintaktik xarakterdagi vazifa bajaradi. bu xususiyat ko`makchilar uchun xos. chunonchi, 1. yaxshi bilan yursang yetarsan murodga, yomon bilan yursang qolarsan uyatga (maqol). 2.to`lqinlarning kuchli na`rasi yulduzlarga qadar yetardi (uyg`un). b) gap bo`laklari yoki gaplarni o`zaro bog`laydi. bunday funksiyada, asosan, bog`lovchilar va yuklamalar keladi: xonaga baland bo`yli, biroq oriqqina yigit salom berib kirdi. (s.a) saida bu-gapni aytdi-yu, chiqib …

damchi so`zlarning vazifasini bajaradi. chunonchi, 1.po`latdek (kabi) dadil bir yigit bu ishdan hayiqsa, uyat bo`ladi (o.m.). 2.shu payt o`g`ilchasi eshikdan yugurib keldi-da (va), dadasining quchog`iga otildi (o.). 3.bazmga gulnoragina (faqat) kelmadi (s.a). sof ko`makchilar sirasiga avvaldan ma`lum uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so`zlari; sof bog`lovchilar sirasiga va, hamda, ammo, lekin, biroq, balki, yo, yoxud, go’yo, agar, basharti kabilar; sof yuklamalar qatoriga xuddi, faqat, axir, hatto, naq, atigi, so`zlari kiradi. yarim yordamchi so`zlar atamasi ostida boshqa turkumga mansub bo`lgan so`zning yordamchi vazifasida qo`llanilishi (old, orqa, avval, bo`ylab, boshlab…) yoki tabiatida “shakldoshlik” mavjud bo`lgan birliklar tushuniladi. masalan, “yolg`iz” sifat turkumiga oid so’z yuklama o’rnida (yolg`iz senga suyanaman.) ishlatiladi. yoki “vaqtida yomg`ir yog`adi, vaqtida qor” gapida “vaqtida” so’zining vazifasi bog`lovchilarga yaqindir. bunga o’xshash misollar nutqimizda ko’p uchraydi. yordamchi so’zlarning shakliy xususiyatlariga ko’ra turlarini quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin: yordamchi so’z turi sof yordamchi so’z qo’shimchasimon yordamchi so’z yarim yordamchi so’z ko’makchi …

ilan, deb, deya kabilar komakchi-boglovchilardir. ushbu komakchilarning boglovchi vazifasida kelishi ancha keng tarqalgan hodisadir. “ammo lekin bu ishni paysalga solish yaramaydi” gapida boglovchi-yuklama qollanilgan, yani ammo boglovchisi kuchaytiruv yuklamasi vazifasida kelgan. qisqasi, bugungi kunda yordamchi sozlarni har tomonlama organish, ularni lisoniy tahlil qilish ishlari tilshunosligimizda davom etmoqda. аdabiyotlar: 1. менглиев б. морфологик воситаларнинг маъновий хусусиятлари ва синтактик имкониятлари. диссертация автореферати. тошкент-1995. 2.неъматов ҳ. тажалли тасаввуф билиш назарияси ва тилшуносликда синтаксисни ўрганиш масалалари. «ўзбек тили ва адабиёти», 1993 йил, 2-сон. 3.неъматов ҳ., бозоров о. тил ва нутқ. тошкент, «ўқитувчи», 1993 йил. 4. қурбонова м. шакл-вазифавий талқинда субстанциаллик омили. «ўзбек тили ва адабиёти», 1998 йил, 5-сон. 5.қурбонова м. шакл-вазифавий тадқиқ усулларига доир. «ўзбек тили ва адабиёти», 1998 йил, 5-сон. 6.қурбонова м. лисоний тизимда «оралиқ учинчи» нинг мутлақлиги. «ўзбек тили ва адабиёти», 1999 йил, 6-сон. 7.қурбонова м. ҳозирги замон ўзбек тили. тошкент, 2002 йил.

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni"

1706114923.doc yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni reja: 1.leksemalarning ma`noviy tasnifidagi “ma`noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2.yordamchi so`zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3.yordamchi so`zlarning shakliy xususiyatiga ko`ra guruhlanishi. mustaqil so`z, yordamchi so`z, ma`noviy mustaqillik, ma`noviy nomustaqillik, sof yordamchi so`zlar, qo`shinchasimon yordamchi so`zlar, yarim yordamchi so`zlar, ko`makchi-bog`lovchi, bog`lovchi-yuklama, “oraliq uchinchi” xususiyati, yordamchi so`zlarning boyish manbalari. barchaga ma`lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo`linadi: mustaqil so`zlar va yordamchi so`zlar. bular orasidagi zidlanishni ma`noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu oppozitsiya belgisiga ko`ra yordamchi...

DOC format, 52.0 KB. To download "yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni", click the Telegram button on the left.

Tags: yordamchi so’zlar. ularning lek… DOC Free download Telegram