leksemaning mazmun tizimi

DOC 70.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405665316_56129.doc leksemaning mazmun tizimi reja: 1. leksik paradigma. 2. leksemaning qurshovi. 3. erkin qurshov. 4. leksik qurshovlarda ma’no farqlari. nutq hamisha rang-barangligi, turlichaligi bilan ajralib turadi. nutqning vazifasi tilning turli sathlarini, bu sath birliklarining mazmun va vazifalarini nutq sharoiti bilan, so’zlovchining maqsadi va imkoniyatlari bilan uyg’unlashtirib, muayyan holda fikr almashtirishni voqelashtirishdan iborat bo’ladi. shu sababli, ko’rib o’tganimizdek, nutq birliklari hodisalar, xususiyliklar sanalib, ularning har biri o’zidagi umumiyliklar zarralarining birikishi natijasidir. so’zning nutqiy ma’nosi nutq sharoiti, o’zaro (birikkan so’zlarning ma’nosi matn ta’sirida shakllanib, xilma-xillikka ega bo’ladi. biz (yaxshi) so’zining (yaxshi qiz), (yaxshi xotin), (yaxshi usta), (yaxshi kishi), (yaxshi san’atkor), (yaxshi o’qituvchi), (yaxshi bastakor), (yaxshi yozmoq), (yaxshi yugurmoq) kabi so’z birikmalarida turli-tuman ma’no bo’yoqlari kashf etganligini ko’rib o’tdik. ammo sanalgan ma’no bo’yoqlari [yaxshi] leksemasining nutqda qabul qila oluvchi ma’no xususiyatlarining hammasi emas (yaxshi) leksemasining nutqda namoyon qila oladigan ma’no bo’yoqlari nutq shakllarining cheksizligi kabi cheksizdir. shuning uchun bir qator tilshunoslar xix asrning …

slanadi. sistem tilshunoslik ikki til birligi orasida shakl va mazmun farqi bo’lsa, bunday birliklar mustaqil, alohida-alohida til birliklari hisoblanishi lozimligini ta’kidladi. [yol], [yel] va [el]; [yaxshi] va [yomon]; [bosh] va [qosh]. tilning mustaqil leksemalari dastlab shu usul bilan ajratiladi. lekin leksema muammosi bu bilan chegaralanib qolmaydi. chunki tilda shakl va mazmun mutanosibligi bilan birga shakl va mazmun nomutanosibligi ham mavjud. bunda bir necha holat farqlanadi. bu holatlarning asosiylari quyidagilardir: 1-holat — (tana), (ot), (yoz) ... 2-holat—(arava), (aroba), (baravar), (barobar) ... 3-holat — (narvon), (shoti) ... 4- holat — (yuz), (bet), (aft), (bashara), (turq) ... 5-holat —(qo’y), (qo’chqor), (qo’zi) ... 6-holat — ko’z: a) ko’z kosasi (a’zo); b) ko’zidan uzoq (nazar); v) ko’zi o’tkir (ko’rish qobiliyati); g) derazaning ko’zi; d) yog’ochning ko’zi; ye) buloqning ko’zi; j) xurjunning ko’zi; z) ko’zi tor (ziqna); i) ko’z bo’yamoq (aldamchilik qilmoq) ... bunday holatlar o’z navbatida bir necha turli bo’ladi. qolgan holatlarni shularga qiyoslash mumkin. …

na] leksemasi bir-biridan mutlaqo farqlanuvchi ikki leksik guruhdan joy olgan. aniqrog’i, [tana] leksemasi birinchi, ya’ni sigir bolasini yosh jihatdan tavsiflovchi, ifodalovchi leksemalar qatorida «bir-ikki yoshli urg’ochi buzoq» mazmuni bilan qatnashgan. ikkinchi qatorda esa u «gavdaning bosh va qo’l-oyoqdan boshqa qismi» mazmuniga ko’ra «odam vujudining a’zolari» leksik tizimidan joy olgan. 1) [yoz] —[qish] —[bahor] —[ko’z]; 2) [yoz]-[chiz]-[bo’ya]; 3) [yoz] — [yoy] — [och] — [to’sha] — [tashla]. yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, [yoz] leksemasi uchta alohida-alohida leksik qatorlarda ishtirok etgan. demak, bunday hollarda uchta mustaqil, ammo shaklan bir xil bo’lgan [yoz] leksemalari yuzasidan tahlil jarayonining olib borilayotganligi ma’lum bo’ladi. ayni vaqtda biz bu leksemalarni: [yoz i], [yoz ii], [yoz iii] shakldosh (omonim) leksemalar sifatida qayd etamiz. lekin shaklan bir xil, mazmunan har xil leksemalarning turlicha leksik paradigmalardan o’rin egallay olishi ularning shakldoshligini (omonimligini) to’la isbotlay olmaydi. shunga ko’ra mustaqil leksemalarni ajratishda hal qiluvchi omil sifatida ularning qurshovi (distributsiyasi) xizmat qiladi. qurshov leksema qo’shnichilik …

, egalik, kelishik morfemalari bilan emas, balki fe’l nisbatlari bilan bo’lishli-bo’lishsizlik, fe’l shakllari (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi) yoki mayl, zamon, shaxs, son morfemalari bilan qo’shnichilik munosabatlariga kirishadi. jumladan, (yozdirmadi), (yozmoqchi). qayd etilgan qatorlardagi shaklan o’xshash leksemalarning morfemalar bosqichidayoq qo’shnichilik (sintagmatik) munosabatlari butunlay boshqa-boshqa bo’lganligi sababli bu qatorlardagi shaklan o’xshash birliklar, ya’ni [yoz i] va [yoz i, ii] mustaqil, alohida-alohida til birliklari [omonimlar] hisoblanadi. aniqrog’i, bu birliklarning o’zaro o’xshashligi tasodifiydir. sistem tilshunoslik nuqtai nazaridan ularni mohiyatan tenglashtirib bo’lmaydi. demak, morfemalar bosqichida qurshov omilining qo’llanishiga ko’ra shaklan o’xshash, mazmunan farqli til birliklarining miqdori deyarli ikki baravar kamayadi. quyida, maqsadga muvofiq, leksemalarning valentligi ya’ni leksemalarning birikuvchanligi haqida fikr yuritamiz. [ot1] o’zidan so’ng [min-], [chop-], [o’l-], [o’s-], [chiz-], [ko’r-] kabi leksemalar bilan qo’shnichilik (sintagmatik) munosabatlariga kirisha oladi. masalan, (otimiz yaxshi chopadi), (otga mindi) va h. k. [ot ii] leksemasi esa [qo’y-], [ayt-], [yoz-] kabi leksemalar bilan qo’shnichilik munosabatlariga kirishadi. chunonchi, (bolaga yaxshi ot qo’yibsiz, …

olishi, mazmunan esa farqlanib turishi sistem tilshunoslikda erkin qurshov (kontrast distributsiya) deb aytiladi. erkin qurshovda o’zaro yaqqol farqlanib turadigan til birliklarining mustaqilligi— ular omonimligining eng kuchli isbotidir. [ot i], [ot ii] yuzasidan o’tkazilgan tahlilni, maqsadga muvofiq, [yoz ii], [yoz iii] leksemalari asosida ham davom ettiramiz. aniqrori ushbu jarayonda bu leksemalarning ham mustaqil til birliklari (omonimlar)ekanligini namoyon qilamiz. qiyoslang: [yoz ii] buklanishi, g’ijimlanishi, urilishi mumkin bo’lgan narsa-buyumlarni ifoda etuvchi leksemalar bilan birikib keladi. [yoz iii] esa o’qilishi mumkin bo’lgan narsalarning nomlari bilan birikadi. (xat yozdi, maqola yozdi). (u bu dasturxonni ham yozdi (gapida esa aynan bir xil qurshovda [yoz ii] va [yoz iii] leksemalari mazmun mustaqilliklarini to’la saqlagan. yuqorida tahlil qilingan shaklan o’xshash, mazmunan har xil bo’lgan mustaqil leksemalarni (omonimlarni) farqlashda an’anaviy tilshunoslik sistem tilshunoslikdan ko’ra qulayroq va yengilroq usuldan— mantiqiy omildan foydalanadi. ya’ni an’anaviy tilshunoslik shaklan o’xshash birliklarning mazmun tomoni o’zaro bog’liq, aloqador bo’lmagandagina ularni mustaqil til birliklari (omonimlar) deb …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "leksemaning mazmun tizimi"

1405665316_56129.doc leksemaning mazmun tizimi reja: 1. leksik paradigma. 2. leksemaning qurshovi. 3. erkin qurshov. 4. leksik qurshovlarda ma’no farqlari. nutq hamisha rang-barangligi, turlichaligi bilan ajralib turadi. nutqning vazifasi tilning turli sathlarini, bu sath birliklarining mazmun va vazifalarini nutq sharoiti bilan, so’zlovchining maqsadi va imkoniyatlari bilan uyg’unlashtirib, muayyan holda fikr almashtirishni voqelashtirishdan iborat bo’ladi. shu sababli, ko’rib o’tganimizdek, nutq birliklari hodisalar, xususiyliklar sanalib, ularning har biri o’zidagi umumiyliklar zarralarining birikishi natijasidir. so’zning nutqiy ma’nosi nutq sharoiti, o’zaro (birikkan so’zlarning ma’nosi matn ta’sirida shakllanib, xilma-xillikka ega bo’ladi. biz (yaxshi) so’zining (yaxshi qiz), (yaxsh...

DOC format, 70.0 KB. To download "leksemaning mazmun tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: leksemaning mazmun tizimi DOC Free download Telegram