fe’lning vazifadosh shakllari

DOC 68.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405604349_55969.doc fe’lning vazifadosh shakllari reja: 1. harakat nomi. 2. sifatdosh 3. hozirgi zamon sifatdoshi 4. kelasi zamon sifatdoshi 5. ravishdosh. fe’lning biror gap bo‘lagi vazifasini bajarishga xoslangan shakl-lari vazifadosh shakllar deyiladi. fe’lning vazifadosh shakllari to‘rt xil bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: 1) harakat nomi, 2) sifatdosh, 3) ravishdosh. harakat nomi. harakat nomi ish - harakatning atamasi bo‘lib, gapda otga xos vazifalar bajarishga xoslangan fe’l shaklidir. harakat nomi -(i)sh, -(u)v, -moq. affikslari yordamida yasaladi: kechmoq, kechish, kechuv. harakat nomi fe’lga xos tuslanish, zamon, mayl kabi ma’nolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning atamasi bo‘ladi. shu sababli otlarga xos kelishik, egalik kabi grammatik shakllarni qabul qila oladi va gapda otlarga xos vazifalarni bajaradi. ma’no jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan uch xil harakat nomi qo‘shimchalaridan –moq bilan yasalgan shakl fe’lga –sh (-ish) bilan yasalgan shakl esa otga yaqin turadi. shuning uchun -moq orqali fe’lning noaniq (infinitiv) shakli hosil qilinadi. harakat nomi shakllarining har biri o‘ziga xos xususiyatlari bilan …

agan bo‘lsa, i tovushi u tovushiga, a bilan tugagan bulsa, a tovushi o tovushiga o‘tadi: o‘qi-o‘quv, ishla-ishlov. -(u)v affiksi bilan yasaluvchi shakl ko‘proq ot ma’nosida qo‘llanadi. shu bois, -(u)v affiksi yordamida yasalgan harakat nomining ayrimlari butunlay otga ko‘chgan bo‘ladi: saylov, chanqov, qistov, o‘quv kabi. -moq affiksi bilan yasaluvchi harakat nomi -(u)v affiksi yordamida yasaluvchi shaklga nisbatan ham kam qo‘llanadi. harakat nomi shakllari har doim ham biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llab bo‘lmaydi. masalan,talabalarning bilim olishini yaxshi tashkillashtirish uchun mustaqil talimga alohida e’tibor berish zarur, gapida qo‘llangan –ish qo‘shimchasi bilan shakllangan barcha harakat nomini –moq yoki –v/uv qo‘shimchali shakl bilan almashtirib bo‘lmaydi. harakat nomining yuqoridagi uchala shakli ham bo‘lishsizlik ko‘rsatkichi -ma affiksini qabul qilmaydi. ularning bo‘lishsiz shakli -maslik affiksi yordamida yasaladi: ketmaslik, aytmaslik kabi. –maslik asosida hosil bo‘lgan bo‘lishsizlik harakat nomining boshqa shakllariga nisbatan –sh (-ish) affiksiga mazmunan yaqinligi mavjud: o‘qish-o‘qimaslik. borish-bormaslik. sifatdosh sifat kabi narsaning belgisini bildirib, gapda aniqlovchi vazifasiga xoslangan fe’l …

anadi: faxriddin osilib turgan qalin pastki labini bir-ikki qimirlatib javob berdi. (a.q.); 3) ot oldidan kelib, narsaning doimiy belgisini bildiradi va sfatlovchi-aniqlovchi vazifasini bajaradi. bunda harakatning o‘tgan zamonga oidligi ifodalanmaydi, balki narsaning hozirgi holatdagi belgisi asosiy o‘rinda bo‘ladi: xonaning ko‘chaga qaragan oynasi, hovuz boshiga to‘plangan odamlar. 4) -gan affiksli sifatdosh shaxs-son qo‘shimchalarini olib, kesim vazifasida qo‘llanadi. bunda u xabar maylining o‘tgan zamon shakli hisoblanadi, -gan affiksi esa zamon (3-shaxda esa zamon va shaxs) ko‘rsatkichi sifatida qaraladi: kelganman, kelgansan, kelgan; kelganmiz, kelgansiz, kelgan; 5) egalik, ko‘plik va kelishik qo‘shimchalarini olib otlashadi: yurgan daryo, o‘tirgan bo‘yra. hozirgi zamon sifatdoshi fe’lga –yotgan, -vchi(-uvchi) affikslarini qo‘shish orqali yasaladi va quyidagi ma’no, vazifalarga ega bo‘ladi: 1. –yotgan affiksi grammatikalizatsiyalashgan yot fe’li va o‘tgan zamon sifatdoshi hosil qiluvchi –gan affiksiniing birikishi orqali yasaladi. hozirgi zamon sifatdoshining bu shakli, asosan, ot oldidan kelib aniqlovchi vazifada qo‘llanadi: ishlayotgan odam, esayotgan shamol kabi. bu shaklni shaxs-son affikslari bilan tuslash …

ilan bitgan fe’llarga qo‘shilganda, u orttiriladi: ishla - ishlovchi, o‘qi - uquvchi, bor- boruvchi kabi. hozirgi zamon sifatdoshi quyidagicha ma’no va vazifalarga ega bo‘ladi: a) –yotgan sifatdoshidan farqli ravishda shaxs-son affikslari bilan tuslanadi va gapda kesim vazifasida qo‘llanadi: ishlovchiman, ishlovchisan, ishlovchi; b) otga bog‘lanib, sifatlovchi aniqlovchi vazifasini bajaradi: ishlovchi kishi, o‘quvchi qiz kabi; d) bu shaklda otlashishga moyillik kuchliroq bo‘ladi: o‘quvchi, yozuvchi, to‘quvchi kabi. kelasi zamon sifatdoshi fe’lga –r(-ar), -digan affikslarini qo‘shish bilan yasaladi va qo‘yidagicha ma’nolarni ifodalaydi: 1. sifatdosh yasovchi -(a)r (bo‘lishsizi -mas) affiksi hozirgi o‘zbek adabiy tilida juda kam uchraydi. bu affiks bilan qo‘llanuvchi ayrim so‘zlar fe’ldan ko‘ra sifatlarga yaqin turadi: oqar suv, so‘nmas hayot kabi. shuningdek, -(a)r affiksi yordamida yasaluvchi shakl tuslanganda kelasi zamon gumon fe’lini hosil qiladi: yozarman, yozarsan, yozar kabi. 2.sifatdoshning –digan affiksi bilan yasaluvchi shakli ravishdoshning –a (-y) affiksi bilan yasalgan shaklidan so‘ng qo‘shiladi va quyidagicha ma’nolarga ega bo‘ladi: a) fe’lining atributiv shaklini hosil …

ndan xarakterlaydigan fe’l shaklidir. hozirgi o‘zbek tilida ravishdoshlar quyidagi xususiyatlariga ko‘ra o‘zaro farqlanadi: 1. ma’nosiga ko‘ra: a) holat ravishdoshlari -b(-ib), -a (-y) -gudek affislari vositasida hosil bo‘ladi; b) payt ravishdoshlari -gach (-kach, -qach), -guncha (-kuncha, -quncha) vositasida hosil bo‘ladi; d) maqsad ravishdoshi -gani (-kani, -qani) affiksi vositasida hosil bo‘ladi. 2. tuslanish-tuslanmasligiga ko‘ra: a) tuslanadigan ravishdoshlar: a) -b(-ib), -a (-y) affikslari bilan yasalagan ravishdoshlar; b) -gach (-kach, -qach), -guncha (-kuncha, -quncha) -gani (-kani, -qani) affikslari bilan yasalagan ravishdoshlar kiradi. 3. zamon ma’nosiga ko‘ra: a) o‘tgan zamon ravishdoshi: a) -b(-ib), -gach (-kach, -qach) affikslari bilan yasalagan ravishdosh; b) hozirgi zamon ravishdoshlari: -a (-y) affiksi bilan yasalagan ravishdosh; d) kelasi zamon ravishdoshlari: -guncha (-kuncha, -quncha) -gani (-kani, -qani), -gudek affikslari bilan yasaladigan ravishdoshlardan tashkil topadi. ravishdosh yasovchi affikslar quyidagi ma’no va grammatik vazifalarga egaligi bilan xarakterlanadi: -(i)b affiksi: so‘rab, eslab, quvonib. bu shakl bajaradigan vazifasining xilma-xilligi bilan boshqa ravishdosh shakllaridan alohida ajralib turadi. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fe’lning vazifadosh shakllari"

1405604349_55969.doc fe’lning vazifadosh shakllari reja: 1. harakat nomi. 2. sifatdosh 3. hozirgi zamon sifatdoshi 4. kelasi zamon sifatdoshi 5. ravishdosh. fe’lning biror gap bo‘lagi vazifasini bajarishga xoslangan shakl-lari vazifadosh shakllar deyiladi. fe’lning vazifadosh shakllari to‘rt xil bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: 1) harakat nomi, 2) sifatdosh, 3) ravishdosh. harakat nomi. harakat nomi ish - harakatning atamasi bo‘lib, gapda otga xos vazifalar bajarishga xoslangan fe’l shaklidir. harakat nomi -(i)sh, -(u)v, -moq. affikslari yordamida yasaladi: kechmoq, kechish, kechuv. harakat nomi fe’lga xos tuslanish, zamon, mayl kabi ma’nolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning atamasi bo‘ladi. shu sababli otlarga xos kelishik, egalik kabi grammatik shakllarni qabul qila oladi va gap...

DOC format, 68.0 KB. To download "fe’lning vazifadosh shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’lning vazifadosh shakllari DOC Free download Telegram