o‘zgalovchi kategoriyaning ravishdosh shakli va uning turlari

DOCX 37 pages 83.3 KB Free download

37 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 83.3 KB

File type DOCX

Pages 37

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 37

fe’l o‘zgalovchi kategoriyasi shakllarining uslubiy xoslanishi kurs ishi mundarija: kirish. 3 i bob: fe’l so‘z turkumi haqida umumiy ma’lumot 5 1.1fe’lning grammatik va tasniflovchi kategoriyasi haqida umumiy 10 1.2o‘zgalovchi kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot 16 ii bob. o‘zgalovchi kategoriyaning ravishdosh shakli va uning turlari 18 2.1.sifatdosh shakli va uning turlari haqida umumiy ma’lumot 23 2.2.harakat nomi shakli haqida umumiy ma’lumot 28 xulosa 32 foydalanilgan adabiyotlar: 34 kirish. mavzuning dolzarbligi. tilshunoslikning morfologiya bo‘limida o‘rganiladigan fe’l so‘z turkumiga tegishli kategoriyalardan biri o‘zgalovchi kategoriyasidir. avvalo,o‘zgalovchi kategoriyasi haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun grammatik kategoriyalar haqida bilimga ega bo‘lish talab qilinadi. ushbu kategoriya o‘zbek tilshunosligida istiqlol davridan ilgari va hozirgi kunda ham o‘rganilgan, o‘rganilayotdan masalalardan biri sifatida ahamiyatini yo‘qotmay kelmoqda. grammatik kategoriyalar haqida aniq kelishuvlar yo‘qligi, qoidalar, fikrlarning turli xilligi, hamfikr xulosalarga kelinmaganligi ushbu mavzu haqida oxirgi qarorga kelishni qiyinlashtirishi bilan birgalikda yana o‘rganilishi kutilayotgan masalalarning ko ‘pligini ko‘rishga imkon tug‘diradi. shunday ekan, v o‘zgalovchikategoriyasi barcha …

2 / 37

oriyasining o‘rgalishi ham ahamiyatlidir. mavzuning o‘rganilish darajasi. o‘zgalovchi garchi bunga o‘zbek tili qurilishida yetarli asos va ehtiyoj bo‘lishiga qaramay,alohida kategoriya sifatida ajralmagan . biroq ularning tarkibiy qismlari,ichki shakllari bo‘lgan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ayrim manbalarda kategoriya sifatida qaraladi[footnoteref:1] [1: .sayfullayeva rhozirgi adabiy o‘zbek tili. darslik.- t.,2009] r.sayfullayeva va boshqalar muallifligida tuzilgan “hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligi, m. sodiqova “fe’l stilistikasi” va boshqalarda ham ma’lumotlar keltirilgan. bundan tashqari yana ko‘plab olimlar ham o‘z ilmiy ish va kitoblarida nisbat kategoriyasiga to‘xtalishar ekan, uning nechog‘lik ahamiyatli ekani haqida xulosa qilishimiz mumkin. kurs ishining obyekti: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi asoslarini yoritish jarayoni va nisbat shakllari taraqqiyotini aniqlashdan iborat. kurs ishining predmeti: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi uslubiy asoslari hamda ushbu jarayonni yoritishdan iborat. kurs ishining maqsadi va vazifasi: o‘zbek tilshunosligida dolzarb bo‘lgan o‘zgalovchi kategoriyasi masalasini chuqur hamda aniq o‘rganishdan iborat. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi mavzusini o‘rganishda ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish va ularni …

3 / 37

tasidagi munosabatining ifodalanishi fe’l nisbati deyiladi. masalan: sobir akasidan kelgan xatni alisherga o‘qitdi gapida sobir ega, alisherga to‘ldiruvchidir. ushbu gapda asosiy harakat bajaruvchi alisher, ya’ni to‘ldiruvchi bo‘lib, sobir, ya’ni ega harakat bajarilishida vosita bo‘lgan shaxs xolos. jumladagi ikki bajaruvchi orasidagi harakat bajarish bilan bog‘liq ana shunday munosabat fe’lning nisbat shakli orqali ifodalanadi: o‘qi+t+di. fe’l nisbati maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi. bu affikslar fe’lning lug‘aviy ma’nosini batamom yangilamay, unga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i qo‘shadi. qiyoslang: yuv+(di)-yuv+in+(di) - yuv+il+(di) - yuv+ish+(di) – yuv+dir+(di). ba’zi fe’llarga nisbat qo‘shimchalari birdan ortiq qo‘shilib kelishi ham mumkin: yoz+dir+il+di, beza+n+tir+ish+di. bunday holda fe’l nisbati oxirgi nisbat qo‘shimchasiga qarab belgilanadi. fe’l nisbatlarning quyidagicha beshta turi bor: 1. aniq nisbat. harakatning ega orqali ifodalangan shaxs yoki narsa tomonidan bajarilganini yoki bajarilmaganini ifodalaydi. to‘ldiruvchi esa harakatning obyekti bo‘ladi. aniq nisbat maxsus affiksga ega emas: o‘qidi, yozdi, kutdi kabi sof fe’llar ana shu nisbatdadir. 1. o‘zlik nisbat. harakatning bir shaxs yoki …

4 / 37

nki zavqlanmoq, achchiqlanmoq kabi fe’llar tarkibidagi -n nisbat yasovchi emas, balki -la va -n bir butun holda (-lan) affiksidir. shu bois, zavqlan, achchiqlan fe’llari aniq nisbat shakli hisoblanadi. xuddi shuningdek, ba’zi o‘timli va o‘timsiz fe’llardan ham o‘zlik nisbati yasalmaydi: bor, yugur, o‘qi, hayda, ek, min, sug‘or kabilar, shular jumlasidandir. 1. orttirma nisbat. harakatning boshqa bir shaxs yoki narsa ta’sirida, tazyiqida bajarilishi, orttirilishini ifodalovchi fe’l shaklidir. quyidagicha affikslar orqali hosil qilinadi: 1) - dir (tir): yozdir, kuldir; 2) - gaz (-giz, -g‘az, -g‘iz, -kaz, kiz, -qaz, -qiz): ko‘rgaz, ketkiz, o‘tqaz; 3) -t: o‘qit, qurit, ishlab; 4) - iz: oqiz, tomiz; 5) - ir: botir, tomir,oqir; 6) – ar: chiqar, qaytar; 7) - sat: ko‘rsat. ayrim fe’llarning orttirma nisbatni yasashda ko‘rsatilgan affikslardan faqat bittasini, boshqa fe’llarda esa bir nechtasini sinonim sifatida qo‘llash mumkin: ko‘n+dir - to‘la+t-to‘l+dir - to‘l+g‘iz kabi. shuningdek, orttirma nisbat boshqa nisbatlardan farqli ravishda fe’lga birdan ortiq affikslar qo‘shish bilan …

5 / 37

iqiy bajaruvchisi noma’lum bo‘ladi: o‘qish boshlandi (bajaruvchisi noma’lum), yer haydaldi (harakat bajaruvchisi traktorchilar).bu nisbatan -in / -n va -l / in affikslari orqali hosil qilinadi: tara+l, ulu+n, keltir+il, ol+in kabi. fe’lning majhul va o‘zlik nisbatlariga xos ko‘rsatkichlar o‘zaro grammatik omonim bo‘lib, ba’zan ayni bir affiks ham o‘zlik, ham majhullik nisbatni yasashi mumkin. bunday holda, fe’lning qaysi nisbatdaligi gap mazmunidan anglashiladi: ot qoqildi- mix qoqildi. majhullik va o‘zlik nisbatlari bir xil affiks bilan yasalganda, ularni farqlashda orttirma nisbat affiksini qo‘shib ko‘rish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. chunki majhullik nisbatdagi fe’l ayni paytda orttirma nisbatda ham qo‘llanishi mumkin, biroq o‘zlik nisbat bunday xususiyatga ega emas: polga mix qoq+tir+il+di. o‘zlik va majhullik nisbat affikslari ayni bir fe’lga qo‘shilib, ham o‘zlik, ham majhullik shaklini hosil qilishi mumkin: tara+n (o‘zlik) - tara+l(majhullik), yuv+n (o‘zlik) – yuv+il(majhullik) kabi. yetakchi va ko‘makchi felli birikmalarda majhul nisbat ko‘rsatkichi, asosan, ko‘makchi fe’lga qo‘shiladi: so‘rab ko‘r+il+di, aytib qo‘y+il+di. o‘zlik nisbati kabi …

Want to read more?

Download all 37 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zgalovchi kategoriyaning ravishdosh shakli va uning turlari"

fe’l o‘zgalovchi kategoriyasi shakllarining uslubiy xoslanishi kurs ishi mundarija: kirish. 3 i bob: fe’l so‘z turkumi haqida umumiy ma’lumot 5 1.1fe’lning grammatik va tasniflovchi kategoriyasi haqida umumiy 10 1.2o‘zgalovchi kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot 16 ii bob. o‘zgalovchi kategoriyaning ravishdosh shakli va uning turlari 18 2.1.sifatdosh shakli va uning turlari haqida umumiy ma’lumot 23 2.2.harakat nomi shakli haqida umumiy ma’lumot 28 xulosa 32 foydalanilgan adabiyotlar: 34 kirish. mavzuning dolzarbligi. tilshunoslikning morfologiya bo‘limida o‘rganiladigan fe’l so‘z turkumiga tegishli kategoriyalardan biri o‘zgalovchi kategoriyasidir. avvalo,o‘zgalovchi kategoriyasi haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun grammatik kategoriyalar haqida bilimga ega bo‘lish talab qilinadi. ushbu ...

This file contains 37 pages in DOCX format (83.3 KB). To download "o‘zgalovchi kategoriyaning ravishdosh shakli va uning turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zgalovchi kategoriyaning ravi… DOCX 37 pages Free download Telegram