fe'l. fe'lning semantik ma'nolari va kategoriyalari

DOC 93,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

$1405602518_55945.doc fe'l. fe'lning semantik ma'nolari va kategoriyalari reja: 1. fe'l va uning ugm si. 2. fe'lning lmg lari. 3.fe’l kategoriyalari. 4. fe’llarning yasalishi. fe'llarning umumiy grammatik 'nosi jsh-harakat va holatni jarayon sifatida ifodalashdir. holat ifodalash boshqa so'z turkumlariga ham xosdir. biroq fe'lda u bir holatdan ikkinchi holatga o'tish tarzida bo'ladi. masalan, daraxtlar yam-yashil gapida sifat kesim {yam-yashil) turg'un holatni ifodalamoqda. daraxtlar ko 'kardi gapida esa holat jarayon sifatida, bir holatdan ikkmchi bir holatga o'tish tusida yuz bermoqda. ish-harakatning barchasi ham zamon bilan bog'liq holda yuz bersa-da, gapda ulardagi zamon ifodalanmasligi mumkin. daraxtlar ko'kardi gapidagi fe'lda zamon lisoniy ifodasiga ega. ishga borish gapidagi fe'lda esa bunday xususiyat lisoniy voqelanmagan. o'zbek tilidagi fe'llar leksik-grammatik xususiyatiga ko'ra ikki asosiy guruhga ega: a) mustaqil fe'llar; b) nomustaqil fe'llar. mustaqil fe'llarga quyidagi xususiyatlar xos: 1) lug'aviyma'no asosidagi harakatni ifodalaydi va shu boisdan gapda birorbo'lak vazifasida keladi; 2) biror so'zni boshqarib (kitobni o'qidi)yoki biror so'z tomonidan …$

); 4) fe'l ifodalagan harakat obuektivborliq hodisasi bo'lib, uni tilda ifodalashda bevosita on so'zlovchi ishtirok etadi. tilda ifodalangan harakatda, denial inson munosabati ham mayjud bo'ladi. bunday munosabat fe'{ mayli deb yuritiladi; 5) harakat real yoki irreal bo'lishi hanj mumkin. bunga ko'ra bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar farqlanadi; 6) har qanday harakat bajaruvchi bilan ham bog'lanadi. bajaruvchi aniq, noaniq, bitta yoki bir nechta bo'lishi mumkin. ish-harakatning bajaruvchiga munosabat nuqtayi nazaridan tavsifi fe'l nisbatlari deb yuritiladi; 7) harakat zamon bilan bog'lanishi mumkin. mantiqan zamondan tashqaridagi harakat yo'q. yuqorida tilga olingan borish fe'lida zamon bevosita ifodalanmagan. lekin uni gap ichida olsak {ishga borish lozim), uning kelasi zamonda yuz beradigan harakat ekanligi mantiqan anglashilib turadi. demak, har qanday fe'lda yo grammatik, yo mantiqiy zamon anglashilib turadi. modomiki, til qurilishini o'rganayotgan ekanmiz, biz uchun grammatik zamon ahamiyatlidir. shu boisdan zamonli va zamonsiz fe'llarni farqlaymiz; 8) aytilganidek, borliqda harakat, albatta, bajaruvchi bilan bog'lanadi. biroq uning tildagi ifodasida …

urgan so'zlarning lug'aviy ma'nosini yo yangilagan, yo modifi-katsiya qilgan. biroq bu fe'llardan ham qandaydir harakat uqil-moqda. bu harakat derivatsion, grammatik harakatdir, lekin lug'aviy emas. aniqrog'i, ular o'zlaridan oldingi so'zlarning ma'nola-nga harakat, jarayon tusini bermoqda nomustaqil fe'llar mohiyat e'tibori bilan uchga bo'linadi: ) yordamchi fe'llar; b) ko'makchi fe'llar; v) to'liqsiz fe'llar. yor-damchi fe'llar yangi lug'aviy birlik hosil qiladi - so'z yasaydi, ko'makchi fe'llar harakat tarzi shaklining bir qismi bo'lib, fe'l ,u<r'aviy ma'nosini nutqqa xoslaydi - modifikatsiya qiladi, to'liqsiz fe'llar esa fe'l va fe'l bo'lmagan so'zlarning zamonini ko'rsatadi. fe'lning asosiy lmglari. lmgda markaz va qurshov leksemalari. fe'llar anglatgan qator ma'nolariga ko'ra turli maz-muniy guruhlarga bo'linadi. bunda harakatga xos yaratish, buzish, o'zgartirish, so'zlash, sezish, yo'naltirish, holatga xos ruhiy -psixologik, tafakkur bilan bog'liq fe'llar farqlanadi. bulardan xarakterlilarini ko'rib o'tamiz. harakat fe'llari jonli va jonsiz predmetlarga xos harakatni ifodalaydi. ular yurish, ta'sir etish, zarb berish kabi ko'rinishlarda bo'lishi mumkin. qo'l, oyoq, yuz, og'iz, gavda bilan …

javob bermadi, vag'illab ketdi kabi. holat fe'llari. inson tabiatiga xos jismoniy va ruhiy holatlar turli xususiyatlarga ega. holatlami to'rtga bo'lish mumkin: a)ichki holat (ruhiy kechinmalar bilan bog'liq: eslash, unutish, yodlash, tubanlashmoq kabi); b)tashqi holat (ichki holatning namoyon bo'lishi bilan 8 nq: xafa bo'lmoq, shodlanmoq, esankiramoq, dovdiramoq, s azablanmoq); v)jismoniy holat (inson tanasi bilan bog'liq: holsizlanmoq, kuymoq, kuchlanmoq, zaiflashmoq); g)ijtimoiy holat (jamiyat bilan bog'liq: boyimoq, kamba-g 'allashmoq, ko 'tarilmok, urilmoq, kuvg 'in bo 'hnoq kabi). natijali faoliyat fe'llari tizimi yasamoq, qurmoq, bunyod etmoq, hosil bo 'hnoq, chizmoq, yozmoq, barpo qilmoq, arralamoq, oarchalamoq, sayqal bermoq, randalamoq, sindirmoq, emoq, 9 'chirmoq kabi brrfiklarni o'z ichiga oladi. tafakkur fe'llari sirasiga insonning fikrlash qobiliyati silan bog'liq o'ylamoq, fikrlamoq, xayol surmoq, tafakkur qilmoq, 9 'yga botmoq, ko 'z oldiga keltirmoq, bir qarorga kelmoq, xulosaga kelmoq kabilar kiradi. munosabat fe'llari qatorierkalamoq, suymoq, yaxshi ko 'rmoq, parvona bo 'hnoq, rahmi kelmoq, xushomad qilmoq, yon bosmoq, maftun bo'lmoq, e'zozlamoq …

oq, xursand bo'lmoq leksemalari o'z atrofida ko'plab fe'llarni birlashtirgan. lekin ular bu uch leksema mansub tizimga <ira olmaydi, quyi bosqichda qoladi. fe'llarda so'zshakllarning turlari. fe'llarda ham, boshqa urkumlarda bo'lgani kabi, so'zshakllar nol shaklli, sintetik, sinte-:ik-analitik, takrony ko'rinishlarda bo'ladi. fe'lning grammatik shakllardan xoli qilingan o'zak-negizi lar doim kelasi zamon, buyruq mayli, aniq nisbat, ikkinchi shaxs, 3irlik ma'nolarini ifodalaydi: bor, kel, o'qi, yoz, sev, ayt, ishoii kabi. bunday so'zshakllar nol shaklli deyiladi. yuqorida aytilgani-dek, nol shakl masalasi o'zbek tilshunosligida o'z echimini kuta-yotgan muammolardan biridir. grammatik shakli qo'shimcha tusida bo'lgan fe'llar sintetik shaklli so'zshakl deyiladi. o'qiyman, bordim, kelyapman, yozayotirman, shoshib, kelgach, kelgan kabi. bunda grammatik shakl fe'l o'zak-negiziga «yopishgan» holdadir. fe'llar nomustaqil fe'llar bilan shakllangamda, albatta, sintetik-analitik ko'rinishda bo'ladi. masalan, o 'qib chiqdi, ayta boshladi, borgan ekan kabi, bunda ham «yopishgan», ham «ajralgan» grammatik shakllar yaxlitlikni tashkil qilganhgi uchun u sintetik-analitik shakl atamasi bilan yuritiladi. takrony shakllarni faqat takrony deyish unchalik to'g'n emas. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fe'l. fe'lning semantik ma'nolari va kategoriyalari"

1405602518_55945.doc fe'l. fe'lning semantik ma'nolari va kategoriyalari reja: 1. fe'l va uning ugm si. 2. fe'lning lmg lari. 3.fe’l kategoriyalari. 4. fe’llarning yasalishi. fe'llarning umumiy grammatik 'nosi jsh-harakat va holatni jarayon sifatida ifodalashdir. holat ifodalash boshqa so'z turkumlariga ham xosdir. biroq fe'lda u bir holatdan ikkinchi holatga o'tish tarzida bo'ladi. masalan, daraxtlar yam-yashil gapida sifat kesim {yam-yashil) turg'un holatni ifodalamoqda. daraxtlar ko 'kardi gapida esa holat jarayon sifatida, bir holatdan ikkmchi bir holatga o'tish tusida yuz bermoqda. ish-harakatning barchasi ham zamon bilan bog'liq holda yuz bersa-da, gapda ulardagi zamon ifodalanmasligi mumkin. daraxtlar ko'kardi gapidagi fe'lda zamon lisoniy ifodasiga ega. ishga borish gapidagi fe'ld...

Формат DOC, 93,0 КБ. Чтобы скачать "fe'l. fe'lning semantik ma'nolari va kategoriyalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fe'l. fe'lning semantik ma'nola… DOC Бесплатная загрузка Telegram