темурий хонларнинг уйгур ёзувида битилган ёрликлари матн тузилиши ва услуби

DOC 128,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403179898_43742.doc www.arxiv.uz темурий хонларнинг уйғур ёзувида битилган ёрлиқлари матн тузилиши ва услуби режа: 1. темурий хонларнинг юртга эгалиги чоғида уйғур хатида ёздирган ёрлиқ ва мактублари. 2. шоҳруҳ мирзонинг taлхан ота мозорининг мужовури исмоилга берган нишони. 3. султон умаршайхнинг марғилон уламоларидан бўлмиш мир сайид аҳмадга берган нишони. 4. султон абу саид кўраганнинг турк султони ҳасан бегга йўллаган битиги. 5. ёрлиқларнинг тузилиши ва услуби. 6. матнларнинг тарихий-филологик очиқламаси. темурийлар даври маданияти, ижтимоий-сиёсий ҳаётида, туркий адабиёт ва адабий тилининг такомили, адабий тил ёзма меъёрларининг, ёзма услубларининг муайян қолипга тушуви ва туркий матнчиликнинг ривожида, айниқса, уйғур ёзувининг улуши катта бўлди. қадимги турк ёзув анъанасини сақлаб, турк ислом дунёсида уйғур хатини сўнг бор қўллаган ҳам темурийлар эди. темурбег ўз давлатининг расмий ишларида, ички ҳамда халқаро дипломатик муносабатларда, бадиий адабиёт соҳасида, билим кишилари орасида уйғур хатининг кенг амал қилишига ҳайрихоҳлик қилди ва бунинг ижросига катта эътибор қаратди. темурийлар даврида уйғур хати туркий ёзма тил (“чиғатой туркийси”)нинг …

стондаги маймана деган жойдан топилганида, яхшики, профессор э. бенвенист суратга тушириб қўйган экан. ўша бўлиб, ҳужжатнинг ўзи кимнинг қўлида қолгани номаълум. сурати бўйича ж. дени унинг транскрипцияси ва таржимасини ҳам берган [1]. биз ёрлиқнинг ж. дени мақоласида берилган суратига асосланиб, фикр билдирамиз. ёрлиқнинг очиқламаси ёрлиқ бир варақ қоғозда. қоғознинг ўнг бетига уйғур хати билан ўн уч қаторли матн битилган. ёзуви текис ва чиройли, лекин майда; кейинги чоғларда, айниқса, ислом даврида оммалашган югурук хат. қоғознинг терс ёғида, ярим белидан қуйироқда қаторасига муҳр-тамғалар босилган. муҳр-тамғаларнинг олдига, чап қанотда ёнламасига уйғур хати билан niš(ā)nnï i̇smāyil aldï деб ёзиб қўйилибди. хат услуби қоғознинг ўнг бетидаги матн билан бир хил. афтидан, суюрғал берилмиш киши ҳужжатни девондан қабул қилиб олаётганида ходим, аниқроғи, ёрлиқни битган котиб ушбу қайдни ёзиб қўйган бўлуви керак. матн якунида тарих берилиб, унда ҳужжатнинг ёзилган санаси ва ери қайд этилган. tarix sekiz yüz yigirmi bešidä ud yïl muharram aynïŋ yigirmi ikisidä bağï šaharda …

r) ва фармоннинг унга тегишлилигини англатувчи ёрлиқ (sözüm). унвонга қўшилаётган devānlarğa сўзи – ёрлиқ қаратилаётган юридик ташкилот(адресат)ни билдиради. адресат унвондан ажратиб кейинги қаторга олиб ёзилган. матнда у жўналиш келишигида. битигнинг асосий қисмини мазмун ва қамровига кўра қуйидаги тўрт компонентга ажратиш мумкин: бундан аввал берилган суюрғалнинг имтиёз ва шарт-шароитлари. бунга кўра, taлхан ота мозорининг мужовурига бир қўшлуқ олтмиш киви ер суюрғал берилиб, луй (аждар) йилдан бошлаб наиким ҳосилини қайтармаслик шарти билан хонақога харж қилиши, ҳеч кимса ундан мол-мулк қистамаслиги, солиқ солмаслиги, зиён-заҳмат етказмаслиги беглик нишонида қайд этилган эди. матнда ушбу мазмунни ифодаловчи жумланинг кесими ўтган замон (bermiš erdük) кўринишида берилган. суюрғалнинг ким учун берилаётгани, унинг иш ери ва лавозими (cečäktöbädä tarnaq arïğïda talxan atanïŋ mujāvuri) ҳам матннинг ана шу ерида, аввалги суюрғалнинг имтиёзларини эслатиш баҳонасида тилга олиб ўтилган. лекин бу кишининг оти (i̇smāyil mujāvur) кейинги компонентда – тарихдан олдин, унга берилаётган эркинликни кафолатловчи кўрсатмада тилга олинган. янги, яъни кейинги суюрғалнинг имтиёз …

а даромадларни хонақога эркин-эмин сарфлаши, бунга қўшимча ҳолда унинг уй-жойи, мол-мулкига ҳам ҳеч кимса таҳдид солмаслиги таъминланади. шоҳруҳнинг ушбу кўрсатмаси матнда буйруқ шаклида (-sun, -sün аффикси билан) берилган: kim ersä mal tilämäsün, yasağ alpağ salmasun, küč uğa tegürmäsün. ёки: ewi barïnï tartïp tonup almasun. юқоридаги буйруқнинг хон номидан битилаётгани tep феъли билан тасдиқланиб, якун қисми – тарих(datum)га ўтилади. тарихни қуйидаги компонентларга ажратишимиз мумкин: тарихга ишора этувчи сўз (tarix); ҳужжатнинг йил-ой-куни (sekiz yüz yigirmi bešidä ud yïl muharram aynïŋ yigirmi ikisidä); ёзилган ери (bağï šaharda); битилганлигининг тасдиғи (bitildi). йил ҳам ҳижрий, ҳам турк-мучалйил саноғида. ёрлиқнинг матни қуйида ёрлиқнинг ж. дени мақоласида келтирилган сурати асосида матн транскрипциясини келтирамиз: 1. šāhruh bahadur sözüm 2. devānlarğa. cečäktöbädä tarnaq arïğï- 3. da talxan atanïŋ mujāvurigä bir 4. qošluq altmïš kivi yer suyurğal berildi. luy yïldïn bašlap 5. ne kim hāsilïnï ut böri xanaqāğa xarj qïlsun. kim ersä 6. mal tilämäsün, yasağ alpağ salmasun, küč uğa …

изоҳлаган. уйғур хатидаги матннинг қўлимиздаги фотосурати анча хира бўлгани учун, бу сўздаги иккинчи ҳарфнинг ўқилишини аниқлаш қийин кечди. ҳозирча буни шундай қолдирамиз. 6- қаторда: yasağ alpağ – солиқ тўлов турларидан бири, унинг salmasun сўзи билан бирикаётгани ҳам шундан белги бериб турибди. матннинг 10- қаторида ҳам бу сўз айни кўринишида қайтарилади. 7- қаторда: beg nišān – “беглик нишони, беглик ёрлиғи” маъносини беради. yosun – “қонун-қоида, йўсин”, матнда nišān yosunï, suyurğal yosunï бирикмаларида келади, “ёрлиқда белгиланган қонун, йўсин” деган маънони беради. ud yïl – турк-мучалйил саноғи бўйича – сигир йили. бундан бошқа ёрлиқларда бу сўз uу yïl кўринишида ҳам келади. 10- қаторда: yasağ alpağ – солиқнинг бир тури бўлиши керак; salmasun феъли билан бирикуви ҳам шуни кўрсатиб турибди. küč uğa tegürmäsün – суюрғал аталмишнинг эркинлигини кафолатлаш мақсадида ёрлиқларда шундай жумла ҳам қўшиб ишлатилади, “зиён-заҳмат етказмасин” деган маънони беради. 11- қаторда: ewi barïnï – “уйи ва бор мулкини” дегани. tartïp tonup almasun – …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "темурий хонларнинг уйгур ёзувида битилган ёрликлари матн тузилиши ва услуби"

1403179898_43742.doc www.arxiv.uz темурий хонларнинг уйғур ёзувида битилган ёрлиқлари матн тузилиши ва услуби режа: 1. темурий хонларнинг юртга эгалиги чоғида уйғур хатида ёздирган ёрлиқ ва мактублари. 2. шоҳруҳ мирзонинг taлхан ота мозорининг мужовури исмоилга берган нишони. 3. султон умаршайхнинг марғилон уламоларидан бўлмиш мир сайид аҳмадга берган нишони. 4. султон абу саид кўраганнинг турк султони ҳасан бегга йўллаган битиги. 5. ёрлиқларнинг тузилиши ва услуби. 6. матнларнинг тарихий-филологик очиқламаси. темурийлар даври маданияти, ижтимоий-сиёсий ҳаётида, туркий адабиёт ва адабий тилининг такомили, адабий тил ёзма меъёрларининг, ёзма услубларининг муайян қолипга тушуви ва туркий матнчиликнинг ривожида, айниқса, уйғур ёзувининг улуши катта бўлди. қадимги турк ёзув анъанасини сақлаб, ...

Формат DOC, 128,5 КБ. Чтобы скачать "темурий хонларнинг уйгур ёзувида битилган ёрликлари матн тузилиши ва услуби", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: темурий хонларнинг уйгур ёзувид… DOC Бесплатная загрузка Telegram