тилшунослик фани тараккиёти тарихидан киска маълумотлар

DOC 150,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403010762_43222.doc тилшунослик фани тараққиёти тарихидан қисқа маълумотлар www.arxiv.uz тилшунослик фани тараққиёти тарихидан қисқа маълумотлар режа: 1. тилшунослик фанининг шаклланиш босқичлари 2. қиёсий-тарихий тилшунослик 3. қиёсий–типологик тилшунослик тилшунослик фанининг шаклланиш босқичлари лингвистиканинг асосий объекти инсонларга хос бўлган тилдир. тил тизими қонуниятлари, унинг фаолияти ва тараққиёти ушбу фаннинг предмети ҳисобланади. фанларнинг (аввало фалсафанинг) алоҳида илмий фаолият тури сифатида ажралиб чиқиши билан умумлингвистик муаммолар мутафаккирлар учун қизиқарли тадқиқ предмети сифатида намоён бўлди. хусусан, қадимги юнонистон файласуфлари нарсаларнинг номланиши табиатдан ёки келишув асосида эканлиги борасида баҳс юритишиб келишган. ўрта асрларда диний уламолар эса авлиё юҳаннонинг инжилдаги «ибтидода сўз бор эди» деган барчага таниш кириш иборасининг мазмуни ҳақида қизғин мунозаралар олиб боришган. славян ёзуви асосчиси константин кирилл (827-869) венециядаги баҳсларда «уч тиллилар» қараши асоссиз эканлигини кўрсатиб берди. «уч тиллилар» юнон, лотин ва қадимги иврит тилларини барча тилларга нисбатан устун деб эътироф этишган ва диний соҳада бошқа тиллардан фойдаланишни тақиқлашган. грамматикага доир илк ишлар дастлаб ҳар …

ир. ушбу грамматика муаллифлари бўлган клод лансло ва антуан арно тилларда умумий қонуниятлар мавжудлигини эътироф этишди ва ана шу лисоний умумийликни топишга эътибор қаратишди. бу вазифани амалга ошириш учун улар, бир томондан, юқорида эслатиб ўтилган «устун» тиллар учлиги – қадимги иврит, грек ва лотин тилларини «вульгар» («оддий») тиллар ҳисобланган француз ва немис тиллари билан таққослашган бўлишса, иккинчи томондан, дедуктив-мантиқий фикрлаш орқали қоидалар яратиш билан шуғулланишган. аммо фақат буюк олмон тилшунос-мутаффаккири вильгельм ҳумбольдтнинг (1767-1835) xix асрнинг 20-30- йилларида яратган асарларидагина умумлингвистик муаммоларни ёритиш кенг қамровли тус олди. ҳумбольт томонидан тадқиқ қилинган янги муаммолардан бири тил тараққиёти муаммоси ҳисобланади: тил, унинг фикрича, ўзаро умуман фарқли бўлган қатор босқичлардан ўтувчи доимий тараққиёт ҳолатида бўлади. ҳумбольт «тилларни тараққиёт ҳолатида ўрганиш» билан «тил организмини ўрганиш»ни фарқлай билиш зарурлигини таъкидлаб ўтади. мана шу фикр негизида аслида «диахрония» ва «синхрония» тушунчалари назарда тутилган эди. ҳумбольт тил «организми»нинг барча элементлари орасидаги ўзаро алоқани кўрсатиб берди. мухтасар қилиб айтганда, …

ван александрович (ян) бодуэн де куртенэ (1845- 1929) каби йирик тилшуносларнинг лингвистик қарашларига катта таъсир кўрсатди. ҳумбольдт тилнинг фаолият эканлигини таъкидлаб ўтади. лекин у тилни фаолият қуроли сифатида қўлланиши ва лисоний фаолиятнинг ўзи ўртасидаги аниқ чегарани ажратиб бера олмади. «тил-нутқ» дихотомиясини лингвистикага бир неча йиллардан сўнг, замонавий лингвистикага асос солиш борасида и. а. бодуэн де куртенэ билан бир қаторда турган олим фердинанд де соссюр (1857-1913) киритди. соссюрнинг муҳим хизмати – тилни белгилар тизими сифатида тушунишнинг асосий тамойилларини шакллантирганлиги, синхронликни аниқ чегаралаганлиги, яъни тилни ўзгариш ва тараққиёт жараёнида таҳлил этганлиги ва тилнинг тизимли характери ҳақидаги масалани аниқ қўя билганлигидадир. шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш зарурки, соссюр тил тизими ҳақида ҳумбольдт ва айниқса шлейхер каби организм сифатида эмас, балки айнан тизим сифатида фикр юритади. тилшунослик фанининг предмети тушунчаси тарихий нуқтаи назардан ўзгарувчан характерга эгадир. маълумки, тил хақидаги фан тўғри ёзиш ва ўқиш ҳақидаги таълимотлар билан бошланган эди. ушбу таълимот грамматика, яъни «ёзув санъати» …

фанга айланиб борди. маълумки, бундай ёндашувда тилнинг жуда муҳим элементи – сўз тил ҳақидаги фан қизиқиши доирасидан четда қолади. шундай бўлсада, амалиёт луғатлар тузиш заруратини туғдирди. натижада, тил ҳақидаги фан ўз таркибига лексикология фанини, яъни луғат таркиби ҳақидаги фанни ҳам киритди. тўғри ўқиш ва ёзишга ўргатишда тил тизими ва ёзувни билиш етарли эмас. тилнинг қандай ҳаракат қилиши ва фаолиятини англаш ҳам жуда муҳим ҳисобланади. шу асосда тил фаолияти муаммолари – аввалига намунавий нутқ таълимоти бўлган риторика ва кейинчалик, услублар ҳақидаги таълимот – стилистика билан боғлиқ ҳолда тил ҳақидаги фан предмети таркибига киритилди. лингвистиканинг бугунги ҳолати дедуктив ва индуктив ёндашувларнинг лингвистик тадқиқотларда амалда бирлаштирилиши ва кузатишлар, тажрибалар ва олинган маълумотларни йиғишни ўзаро боғлашни талаб этмоқда. келажакда «умумий тилшунослик» фанининг икки мустақил тармоққа бўлиниши кўзда тутилмоқда. тармоқлардан бири умумий тилшунослик бўлиб у дунёнинг турли тиллари доирасида олиб борилган кузатишларни умумлаштириш ва ана шундай умумлаштирилган хулосалар асосида тилларнинг структураси, фаолияти ва тарақққиётига хос …

га келтирмасдан унга агглютинатинация (яъни елимлаш) йўли билан бирикадиган агглютинатив тиллар; 3. ёрдамчи морфемалар ўзак билан жуда яқин бирикадиган ва бунда ўзакда ҳам, ёрдамчи морфемада ҳам сезиларли ўзгаришлар юз берадиган флектив тиллар. ушбу типлар гуруҳига яна бир типни, яъни полисинтетик тилларни киритиш мумкин. бу тиллардаги ўзак ва ёрдамчи морфемалар бирикиб, муайян даражада сўз–гап ягона тузилмасига айланади (америка ҳиндулари тиллари ва осиёдаги баъзи тиллар – чукот, коряк ва ҳ.к.). ушбу таснифлашни таниқли америкалик лингвист эдуард сепир (1884–1939) аниқлаштирган ва бунда у кўпгина нотаниш тиллардан тўпланган фактларни инобатга олган. умумий ва амалий тилшунослик ўзининг назарий аспектларида яқин алоқададир. тарихдан тилшуносликнинг мақсади тил ва тўғри ёзишни ўргатишга қаратилганлигини айтдик. кейинги даврларда ушбу вазифалар қаторига инсоннинг машина ва компьютер билан ўзаро мулоқоти билан боғлиқ вазифалар ҳам қўшилди. шундай қилиб, умумий тилшунослик лингвистиканинг назарий ядроси ҳисобланади. тил назарияси инсоният мулоқотининг муҳим воситаси сифатида ҳар қандай табиий тил доирасида олиб бориладиган тадқиқот ишининг асосини ташкил этади. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "тилшунослик фани тараккиёти тарихидан киска маълумотлар"

1403010762_43222.doc тилшунослик фани тараққиёти тарихидан қисқа маълумотлар www.arxiv.uz тилшунослик фани тараққиёти тарихидан қисқа маълумотлар режа: 1. тилшунослик фанининг шаклланиш босқичлари 2. қиёсий-тарихий тилшунослик 3. қиёсий–типологик тилшунослик тилшунослик фанининг шаклланиш босқичлари лингвистиканинг асосий объекти инсонларга хос бўлган тилдир. тил тизими қонуниятлари, унинг фаолияти ва тараққиёти ушбу фаннинг предмети ҳисобланади. фанларнинг (аввало фалсафанинг) алоҳида илмий фаолият тури сифатида ажралиб чиқиши билан умумлингвистик муаммолар мутафаккирлар учун қизиқарли тадқиқ предмети сифатида намоён бўлди. хусусан, қадимги юнонистон файласуфлари нарсаларнинг номланиши табиатдан ёки келишув асосида эканлиги борасида баҳс юритишиб келишган. ўрта асрларда диний уламолар эса...

Формат DOC, 150,5 КБ. Чтобы скачать "тилшунослик фани тараккиёти тарихидан киска маълумотлар", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: тилшунослик фани тараккиёти тар… DOC Бесплатная загрузка Telegram