uzbek tili darslarida fonetika va urgu, tugri talaffuç ustida ishlash metodikasi

ZIP 11 pages 19.5 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 19.5 KB

File type ZIP

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

1402999288_43182.doc uzbek tili darslarida fonetika va urgu, to'gri talaffuç ustida ishlash metodikasi www.arxiv.uz uzbek tili darslarida fonetika va urgu, to'gri talaffuç ustida ishlash metodikasi reja: 1. fonetik birliklar. 2. fonetik o'zgarishlar. 3. to'gri talaffuzni shakllantiruvchi fonetik omillar. 4. fonetik mashqlar. ma'lumki, fonetika (grekcha phone – tovush so'zidan olingan) tilshunoslikning nutq tovushlarini o'rganuvchi bo'limidir. fonetika tovushlarning hosil bo'lishi, talaffuzi, talaffuz va yozuvning o'zaro munosabati, shuningdek, bo'gin va urguning xususiyatlari kabi hodisalarni o'rganadi. o'zbek tilini ikkinchi til sifatida o'rganuvchilar ko'p tovushlarni talaffuz qilishda qiynaladilar. bu holat yuqorida ko'rganimizdek, tillarning fonetik tizimlari o'rtasidagi farq bilan izohlanadi. ayniqsa, rusiyzabon o'quvchilar o-u-o'-i tovushlari bilan farqlanadigan so'zlarni to'gri talaffuz qilish yoki tinglaganda tushunishda murakkablikka duch keladilar. fonetikani o'rganishda eng muhim masalalardan biri imlodir. shuning uchun unli va undosh tovushlar (harflar) haqida gap borar ekan, asosiy e'tiborni imlo masalalariga qaratishga to'gri keladi. bunda a, i, u, o' harflari ishtirok etgan so'zlarni matndan ajratish, ularning talaffuz xususiyatlarini sharhlash: …

2 / 11

lari ishtirokida gaplar tuzish, v oldidan i, u ga o'tadigan (o'qi - o'quv, to'qi – to'quv) so'zlar ro'yxatini tuzish foydalidir. fonetik o'zgarishlar. o'zma nutq bilan ogzaki nutq o'rtasida katta farq bor. o'zma nutq muayyan imlo qoidalariga bo'ysundirilgan, ammo jonli nutq qanday bo'lsa, shundayligicha yozilmaydi. guyida berilgan muhim fonetik o'zgarishlarni bilish to'gri talaffuz qoidalarini egallashning tarkibiy qismi hisoblanadi. tovushlarning moslashuvi. akkomodatsiya unli va undosh tovushlarning o'zaro ta'siriga ko'ra bir-biriga qisman moslashish hodisasidir. masalan i, u,o' unlilari til orqa va chuqur til orqa undoshlari bilan yonma-yon kelganda moslashuv hodisasi yuz beradi: kitob, kiyim, gilam, kulgi, go'zal, qiliq, gilof, qurbon, qo'shiq, xitob kabi. assimilyatsiya so'z tarkibidagi undosh tovushlar bir-biriga ta'siri natijasida bir tovushning ikkinchi tovushni o'ziga o'xshash tovushga aylantirish hodisasidir. bu o'xshashlik 2 xil bo'ladi: a) progressiv assimilyatsiya: etdi-etti, aytdi-aytti, qochdi-qochti, ketyapman-ketyappan; b) agar keyingi tovush oldingi tovushni o'ziga o'xshatsa, regressiv assimiliyatsiya bo'ladi: birla-billa, tutcha-tuchcha, yigitcha-yigichcha, so'zsiz-so'ssiz. to'liq assimilyatsiyada bir undosh ikkinchisiga ta'sir …

3 / 11

laffuzda artikulyatsion qulaylik tugdirgan, tovushlarning ohangdoshligini ta'minlagan: baramiz, ketamiz, gullar, qishlagimiz, qullik kabi. tovush almashinishi. odatda turli xil qo'shimchalar qo'shilganda sodir bo'ladi: tara+q – taroq, sana+q – sanoq, o'rtoq+im – o'rtogim, qishloq+ing – qishloging va h.k. dissimilyatsiya ikki o'xshash undosh tovushning o'zaro ta'siri natijasida noo'xshash tovushlarga aylanib qolish hodisasidir. bu o'zgarish assimilyatsiyaning aksidir: zarar-zaral, birorta-bironta, uchta-ushta kabi. tovushlarning o'z holatidan ko'chib, noo'xshashlik hosil qilishi adabiy talaffuzga zid hisoblanadi. metateza so'z tarkibidagi undoshlarning o'zaro o'rin almashinishi hodisasidir. bu, asosan, jonli nutqqa xos bo'lib, talaffuz va imlo qoidalariga mos kelmaydi: supra-surpa, ahvol-avhol, dunyo-duyno, la'nat-na'lat kabi. spirantizatsiya so'z tarkibidagi portlovchi tovushning talaffuzda sirgaluvchi tovushga o'tishidir. buning natijasida talaffuz bilan so'zning imlosi o'rtasida katta farq paydo bo'ladi: kabob-kavob, maqtamoq-maxtamoq, maktab-mahtab, yubordi-yuvordi kabi. tovush tushishi. apokopa so'z oxiridagi qator kelgan undoshlardan birining talaffuzda tushirib qoldirilishidir: past-pas, xursand-xursan, rost-ros, artist-artis kabi. sinkopa so'z o'rtasida urgusiz bo'gindagi unli tovushning tushib qolish hodisasidir: bilan-blan, xina-xna, nima-nma; ogiz-ogzi, ikki+ov-ikkov, …

4 / 11

-hukum, arslon-arislon, krovat-karavot; rais-rayis, toir-toyir, shoir-shoyir kabi. epiteza so'z oxirida qator kelgan undoshlardan so'ng bir unli qo'shib talaffuz qilinishidir: disk-diska, propusk-propuska, blank-blanka, kiosk-kioska, bank-banka, tank-tanka, xullas-xullasi kabi. tovushlarning kuchsizlanishi. 1. reduktsiya so'z tarkibidagi, odatda, urgusiz bo'gindagi unlining kuchsizlanib talaffuz qilinishidir: pishiq-p'shiq, bilak-b'lak, qiliq-q'liq, sarimsoq-sar'msoq kabi. 2. so'z oxirida jarangli undoshning jarangsizlanishi: ozod-ozot, maktab-maktap, barg-bark, boj-boch, passiv-passif kabi. 3. so'z oxirida portlovchi undoshning sirgaluvchi tovushga o'tishi o'zbek tilida q undoshining g tarzida talaffuz qilinishida ko'rinadi: qishloq-qishlog, taroq-tarog, toshloq-toshlog kabi. nutq o'zaro fikr almashuv jarayonida kishilarning til vositalaridan foydalanish faoliyatidan iborat. inson nutqini shakllantiruvchi fonetik vositalar qatorida tovushdan tashqari, bo'gin, urgu, intonatsiya muhim o'rin tutadi. tovushlar o'zaro birikib bo'ginlarni hosil qilsa, bo'ginlar qo'shilib, so'zlarni vujudga keltiradi. bir necha so'zlar ohang jihatdan birlashib takt (sintagma)ni, mazmunan va intonatsion tugallikni iofdalovchi fonetik bo'laklar esa fraza (gap)larni hosil qiladi. ko'rinadiki, nutq ohang va intonatsiya jihatidan o'ziga xos nutq oqimidan, ya'ni turli ohanglar zanjiridan tarkib topadi. …

5 / 11

mavjud. bular quyidagilardir: · arab va tojik tilidan o'zlashgan ayrim ravishlarda: aslo, doim, yangi, hamisha; · modal so'zlarda: zero, afsuski, albatta; · ba'zi yordamchi so'zlarda: ammo, lekin, chunki, garchi; · olmoshlarda: barcha, ba'zi, hamma, qaysi, qancha, qanday, kimdir, allakim, har qachon, hech nima; · fe'lning buyruq shakllarida: kelsin, kuldir, boshla, tegma; · ba'zi qo'shimchalar va yuklamalar ham urgu olmaydi: beshta, o'ntacha, borarman, o'quvchimiz, qushdek, kelma, ular-chi, berasizmi? ba'zi so'zlarda (omofonlarda) urgu ma'no farqlashga xizmat qiladi: olma-olma, sana-sana, bosma-bosma, keraksiz-keraksiz va sh.k. o'zbek tiliga o'zlashgan ruscha so'zlarda urgu ma'no farqlovchi xususiyatga ega. bunday so'zlarda urgu birinchi bo'ginga tushsa ot, ikkinchi bo'ginga tushsa sifatga aylanadi: ximik-ximik, fizik-fizik, akademik-akademik, texnik-texnik va h.k. mantiqiy urgu gapdagi fikriy jihatdan ahamiyatli bo'lgan so'zning kuchli talaffuz qilinishidir. bunda so'zlovchi gap ichidagi ba'zi so'zlarning ma'nosini yanada ta'kidlab, kuchaytirib ko'rsatish uchun boshqa so'zlarga nisbatan kuchliroq ohang bilan talaffuz qiladi. ko'pincha mantiqiy urgu tushadigan so'z gap oxirida, kesimdan oldin keladi. …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "uzbek tili darslarida fonetika va urgu, tugri talaffuç ustida ishlash metodikasi"

1402999288_43182.doc uzbek tili darslarida fonetika va urgu, to'gri talaffuç ustida ishlash metodikasi www.arxiv.uz uzbek tili darslarida fonetika va urgu, to'gri talaffuç ustida ishlash metodikasi reja: 1. fonetik birliklar. 2. fonetik o'zgarishlar. 3. to'gri talaffuzni shakllantiruvchi fonetik omillar. 4. fonetik mashqlar. ma'lumki, fonetika (grekcha phone – tovush so'zidan olingan) tilshunoslikning nutq tovushlarini o'rganuvchi bo'limidir. fonetika tovushlarning hosil bo'lishi, talaffuzi, talaffuz va yozuvning o'zaro munosabati, shuningdek, bo'gin va urguning xususiyatlari kabi hodisalarni o'rganadi. o'zbek tilini ikkinchi til sifatida o'rganuvchilar ko'p tovushlarni talaffuz qilishda qiynaladilar. bu holat yuqorida ko'rganimizdek, tillarning fonetik tizimlari o'rtasidagi farq bilan izo...

This file contains 11 pages in ZIP format (19.5 KB). To download "uzbek tili darslarida fonetika va urgu, tugri talaffuç ustida ishlash metodikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: uzbek tili darslarida fonetika … ZIP 11 pages Free download Telegram