nutqning aniqligi

PPT 544,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1461481386_62424.ppt слайд 1 r e j a: 1.nutqning to’g’riligi. 2.nutqning aniqligi. mavzu: nutqning aniqligi www.arxiv.uz www.arxiv.uz nutq so’zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi ko’rinishi bo’lib, u faqatgina tilga bog’liq hodisa sanalmasdan, u ham ruhiy, ham estetik hodisadir. shuning uchun unga namunaviy nutq sifatida baho berilganda tinglovchi va kitobxonga ko’zda tutilgan maqsadning, aytilmoqchi bo’lgan muddaoning to’liq borib yetishi, ularga ma’lum ta’sir o’tkazishi nazarda tutiladi hamda bu vazifalarning amalga oshirilishida nutq oldiga ayrim talablar qo’yiladi. bu talablar grammatik jihatdan nutqning to’g’ri bo’lishini, so’zlar ko’zlangan ma’noni aniq aks ettirishini, chiroyli, yorqin va ta’sirchan bo’lishini taqozo qiladiki, ular nutqning asosiy xususiyatlari sifatida qaraladi. nutq haqidagi ta’limot – ortologiya ana shu sifatlarni o’rganish bilan shug’ullanadi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz qadimgi davrlarda ham nutqning bu jihatlariga alohida e’tibor berib kelishgan. masalan, rimliklar namunaviy nutqning sifatlarini o’zida aks ettiruvchi qoidalar ishlab chiqishgan. mashhur notiq siseron fikricha, aniqlik va tozalik nutq uchun shunchalik zarurki, ularni asoslab o’tirishning ham hojati …

alga oshirilishini nazarga olinsa, bunda joy, vaqt, mavzu va muloqot jarayonining maqsadi kabi omillar katta ahamiyatga ega bo’ladi. aytilganlarni qisqacha umumlashtiradigan bo’lsak, nutqning asosiy xususiyatlari sifatida quyidagilarni belgilash lozim bo’ladi: to’g’rilik, aniqlik, mantiqiylik, ta’sirchanlik, obrazlilik, tushunarlilik va maqsadga muvofiqlik. quyida ular haqida qisqacha ma’lumotlar beriladi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz nutqning to’g’riligi. nutqning to’g’ri bo’lishi uning bosh kommunikativ xususiyati hisoblanadi. nutqning to’g’ri tuzilgan bo’lishi tomonlarning – so’zlovchi va tinglovchining, yozuvchi va o’quvchining bir-birlarini tez va oson tushunishlarini ta’minlaydi. agar nutq to’g’ri bo’lmasa, u aniq ham, maqsadga muvofiq ham, mantiqiy ham bo’lmaydi. «to’g’rilik deganda, - deb yozadi v.g.kostomarov, - nutq madaniyatining zarur va birinchi sharti sifatida adabiy tilning ma’lum paytda qabul qilingan me’yorining qat’iy va aniq muvofiq kelishini, uning talaffuz, orfografik, lug’at va grammatik me’yorlarini egallashni tushunish lozim bo’ladi». demak nutqning to’g’ri bo’lishi dastlab uning adabiy til me’yorlariga muvofiq kelishi bo’lib hisoblanadi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz nutqning to’g’ri bo’lishi asosan ikki me’yorga – urg’u va grammatik …

unday hodisa kuzatiladi. masalan, olma so’zini olaylik. bu so’zni alohida, urg’usiz olib qaraganda uning qanday ma’no anglatayotganini bilish qiyin bo’ladi. urg’u esa undagi ma’noning reallashuviga ko’maklashadi, ya’ni o*lma tarzida urg’u birinchi bo’g’inga tushganda harakat, olma* tarzida oxirgi bo’g’inga tushganda esa mevaning bir turi ma’nosi anglashiladi. tilimizda bunday so’zlar anchagina: qa*tlama – qatlama*, ho*zir – hozi*r, yigitcha* – yigi*tcha, o’quvchi*miz – o’quvchimi*z, ya*ngi – yangi* kabi. so’zlardagi bu xususiyatlarni farqlamasdan, urg’uni noto’g’ri qo’llash so’zlardagi ma’noning buzilishiga olib keladi. so’zlar talaffuzidagi bu kabi holatlarga, ayniqsa maorif va madaniyat xodimlari e’tibor berishlari va boshqalarga o’rnak bo’lishlari lozim. www.arxiv.uz www.arxiv.uz biz hozir urg’uning so’zlardagi qaysi bo’g’inlarga tushishi bilan ma’noning farqlanishi mumkinligini ko’rdik. shu holat gaplar doirasida ham kuzatiladi. gap tarkibidagi so’zlarni alohida urg’u bilan qo’llash ham gap mazmunining va ottenkasining o’zgarishiga sabab bo’lishi mumkin. masalan, men choy ichdim gapida kim ichganligi, nima ichganligi yoki nima ish qilinganligi nazarga olinib, gapdagi so’zlarning har uchalasidan biriga …

un so’zdagi bo’g’in, gapdagi so’z urg’usining to’g’ri ishlatilishiga e’tibor qilishimiz lozim bo’ladi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz nutq qurilishining grammatik shakllarini farqlay olish, so’zlarni mazmuniy bog’lanishlariga qarab joylashtirish grammatik me’yorlarni belgilar ekan, nutqning to’g’ri ifodalanishi uchun gap tuzish qoidalarini o’zlashtirish, o’zak va qo’shimchalar o’rtasidagi munosabatlarni, ega-kesim mosligini, ikkinchi darajali bo’laklarning ularga bog’lanish yo’llarini yaxshi anglash lozim bo’ladi. aks holda nutqda kamchilik ro’y beradi. misol: alfavitimizga qo’shimcha harflar kiritish yoki chiqarish bilan nutq madaniyatimizni oshirish uchun imkoniyat yaratilmay, balki nutq madaniyatimiz takomillashuvida chalkashlik sodir bo’lishi mumkin emasmi? (gazetadan). www.arxiv.uz www.arxiv.uz kichkina bir parchada nutqiy buzilishlar anchagina: gugurtni-gurgutni-gurgutning, tashlamang-tashamang, chiroyli-chiroylik, pojarniy-pojarni-pojarning kabi. ular nafaqat so’z qo’llash, shu bilan birga, qo’shimchalarni (-ni - ning, -li - lik, hatto pojarni so’zini ham o’zbekcha anglab, tilimizga moslashgan –niy o’rnida –ni va - ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. nutq jarayonida morfologik va sintaktik chalkashliklar tez-tez uchrab turadi. qaratqich va tushum kelishigi qo’shimchalarining farqlanmasdan ishlatilish bunga misol …

farqlanmayapti: elektr liniyalari o’tkazish – daraxt ko’chatlari o’tqazish. www.arxiv.uz www.arxiv.uz o’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. shu bilan birga, bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib, asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat, kinoya, piching, noaniqlik, kuchaytirish, takrorlash, ta’kid, predmetning turi, umumlashtirish, so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da, uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar, yuraklar, jigarlar, burunlar, boshlar, suvlar, qonlar, sutlar, saroblar, barglar, yo’qlar, (ketmaydimi) chiriblar kabi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz shunday holatlarga ham duch kelamizki, uning ayrim otlarga qo’shilishida go’yo morfologik me’yor buzilmaganday ko’rinsa-da, uslubiy me’yorga jiddiy putur yetgani seziladi: dadamlar keldilar. – lar ning fe’lga qo’shilishining o’ziyoq hurmat ma’nosini bildiradi. ammo negadir keyingi paytlarda, ayniqsa so’zlashuv nutqida bu qo’shimchani dada so’ziga qo’shib ishlatish kuchayib bormoqda. unga mana bunday holatgina sabab bo’lishi mumkin: …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "nutqning aniqligi"

1461481386_62424.ppt слайд 1 r e j a: 1.nutqning to’g’riligi. 2.nutqning aniqligi. mavzu: nutqning aniqligi www.arxiv.uz www.arxiv.uz nutq so’zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi ko’rinishi bo’lib, u faqatgina tilga bog’liq hodisa sanalmasdan, u ham ruhiy, ham estetik hodisadir. shuning uchun unga namunaviy nutq sifatida baho berilganda tinglovchi va kitobxonga ko’zda tutilgan maqsadning, aytilmoqchi bo’lgan muddaoning to’liq borib yetishi, ularga ma’lum ta’sir o’tkazishi nazarda tutiladi hamda bu vazifalarning amalga oshirilishida nutq oldiga ayrim talablar qo’yiladi. bu talablar grammatik jihatdan nutqning to’g’ri bo’lishini, so’zlar ko’zlangan ma’noni aniq aks ettirishini, chiroyli, yorqin va ta’sirchan bo’lishini taqozo qiladiki, ular nutqning asosiy xususiy...

Формат PPT, 544,5 КБ. Чтобы скачать "nutqning aniqligi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: nutqning aniqligi PPT Бесплатная загрузка Telegram