nutqning sofligi, bo'yligi, ifodadorligi

DOCX 15 pages 59.2 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 59.2 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

mavzu: nutqning sofligi, boyligi, ifodadorligi r e j a: 1. nutqning sofligi 2. nutqning boyligi. 3. nutqning ifodadorligi. nutqning sofligi deganda uning adabiy til me’yorlariga muvofiq kelish, ya’ni noadabiy qatlamlardan xoli bo‘lishi ko‘zda tutiladi. nutqning sofligiga putur etkazadigan lisoniy unsurlar, ya’ni noadabiy qatlamlarga dialektizmlar, varvarizmlar (chetdan kirgan so‘zlarni noo‘rin, haddan tashqari ko‘p ishlatish) arxaizm kabilar kiradi. nutqning sofligini ta’minlash uchun uni keraksiz so‘z va iboralardan holi bo‘lishga erishish lozim. shuningdek, har bir uslubni o‘z o‘rnida qo‘llash ham nutqning sofligini ta’minaydi. masalan: a.qahhorning “nutq” hajviy hikoyasidagi qahramon nutqi notabiy va samimiy nutqqa misol bo‘la oladi.: “o‘rtoq rafiqam! ijozat berasiz, xushchaqchaq hayotimizni sharaf bilan davom ettirib, oilaviy burchimizni namunali qilayotganimizga bir yil to‘lgan kunda sizni bevosita tabrik qilishga!” e’tibor bering: suhbatda o‘nlab, yuzlab, kishi emas, faqat ikki kishi er va xotin ishtirok etyapti. avval xotin bu gaplarni hazil deb o‘ylaydi, “qiyqirib chapak chaldi”. ammo notiq jiddiy qiyofada nutqni davom ettiradi. “birinchidan”, “ikkinchidan” …

2 / 15

sir qiladi. so‘zlashuv nutqida ba’zan notiq o‘z nutqini nazorat qilmaganligi, bee’tiborligi oqibatida ayrim ortiqcha so‘zlarni takrorlashga o‘rganib qoladi. xush, demak, masalan, ya’ni so‘zlari shular jumlasidandir. bir ma’ruzachining ma’ruzasini kuzatgan taniqli olim a.ahmedov ma’ruzachi o‘z nutqida o‘rtoqlar so‘zini 101 marta, ya’ni so‘zini 73 marta, demak, so‘zini 60 marta takrorlaganini e’tirof etadi. bir soatlik nutqda 234 ta “bekorchi” so‘z ishlatilgan. bunday so‘zlar ham nutq madaniyatiga yot so‘zlardir. demak, nutq sohibi o‘z nutqini ustida tinimsiz ishlashi, nutqni nazorat qilishi, tilga mas’uliyat bilan yondoshishi lozimdir. nutqning boyligi o‘zbek tili nutqining rang-barangligini ta’minlovchi lisoniy hodisalarga boyligi bilan ajralib turadi. ana shunday lisoniy hodisalardan eng muhimi so‘zlardagi ko‘p ma’nolilikdir. so‘z ma’nosiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: bir ma’noli so‘zlar, ko‘p ma’noli so‘zlar. bir ma’noni anglatgan so‘zlar bir ma’noli so‘zlar, bir necha ma’noni anglatgan so‘zlar esa ko‘p ma’nolidir. masalan, chumchuq – bir ma’noli so‘z hisoblanadi. ko‘z so‘zi esa ko‘p ma’noli so‘zdir: odamning ko‘zi, xayvonning ko‘zi, yog‘ochning ko‘zi; yoqa: ko‘ylakning …

3 / 15

ehtiyot bo‘lish lozim, chunki ularni har doim birining o‘rniga ikkinchisini qo‘llab bo‘lmaydi: kuldi, jilmaydi, tirjaydi, ishshaydi, tabassum qildi. shuningdek, uslubiy sinonimlarni ham o‘z o‘rniga qo‘llash talab etiladi. taomil qildi, ovqatlandi, ovqat edi. tilimiz shakli bir xil, ma’nosi har xil bo‘lgan so‘zlarga boy. bunday so‘zlarni omonim so‘zlar deymiz. ot (atama), ot (hayvon), ot (harakat, otmoq fe’lining o‘zagi): o‘t (maysa, olov, harakat – o‘tmoq fe’lining o‘zagi, tana a’zosi – o‘t pufagi). omonim so‘zlar adabiy janr omonim so‘zlardan foydalaniladi va u tajnis san’ati, (ya’ni jinsdosh) deb ataladi. men behol aylagan yor oydurur, kim aning vasli menga yoroydurur. gar visoli bo‘lmasa ketmoq erim, yo xuroson, yo xitoy, yor oydurur. nutqning rang-barangligini ta’minlashda antonim so‘zlarning ahamiyati ham katta. chunki nutqda zid ma’noli so‘zlarni qo‘llash orqali nutqning ta’sir kuchi oshiriladi. antonim so‘zlar ham omonim so‘zlarga o‘xshab mumtoz adabiyotda she’riy san’at yaratishda ishtirok etadi. tazod san’ati “qarshilantirish” ma’nolarini ifodalaydi. baytlarda zid ma’noli so‘zlarni qo‘llash orqali ta’sirchan badiiy …

4 / 15

lil – dadil, otalik – otaliq, bo‘shlik – bo‘shliq, asr- asir, ahl – ahil, o‘n – un, on – o‘n. bulardan tashqari, tilimiz ko‘plab grammatik shakllarga ega (kelishik, egalik, so‘z yasovchi, so‘z o‘zgartiruvchi, qo‘shimchalarga, sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi, so‘z birikmalari, gap turlari qo‘shma gapning turlari). ulardan nutqda o‘z o‘rnida foydalanish nutqining boyligi va rang-barangligini ta’minlaydi. nutqiy boylik va rang-baranglikni ifodalashda yuqoridagi lisoniy hodisalardan tashqari lisoniy hodisalar ustida quriladigan intonatsiya ham muhim o‘rin tutadi. intonatsiya muhim prosodik hodisa bo‘lib, u uzunlik, ton, kuch, tembr, pauza va ularning o‘zaro hamkorligi hamda o‘zaro kompensatsiyasidan tashkil topadi. intonatsiya nafaqat lisoniy hodisa, balki insoniyatning nihoyatda boy ichki kechinmalari bilan bog‘liq psixologik, nutq uzvlarining faoliyati bilan bog‘liq fiziologik omillar bilan ham bog‘liq bo‘lgan murakkab hodisadir. mazmunni tinglovchiga etkazishda leksik va grammatik qurilish bilan birga intonatsiyaning ham roli kattadir. chunki har qanday so‘z va gapning real ma’nosi intonatsiya yordamida oydinlashadi. a.i.simirnitskiy ta’kidlashicha, “intonatsiyasiz gap intonatsiya olgan gapdan …

5 / 15

atni noo‘rin yo‘naltirish (bir maromda) xaddan tashqari tez yoki sekin gapirish, keraksiz o‘rinlarda pauza qilish, urg‘ularni o‘rniga qo‘ymaslik tinglovchini toliqtiradi. hatto yaxshi mazmunni unga etkaza olmaydi. shunisi qiziqki, tilni bilmasdan turib ham, intonatsiyaga maftun bo‘lish ham mumkin: frantsuz tilidagi nazalizatsiya, ital’yan tilidagi ritmiklik, hind va arab tilidagi musiqiylik ushbu tillarning o‘ziga xos intonatsiyasini vujudga keltiradi. intonatsiya universal hodisa. bu uning tabiatidan kelib chiqadi, ya’ni uzunlik, ton, intensivlik, pauza, urg‘u singari cheklangan vositalar yordamida cheksiz imkoniyatlarni yuzaga chiqaradi. demak, nutqiy boylik deyilganda til boyliklaridan unumli va o‘z o‘rnida foydalanish ko‘zda tutiladi. nutqning ifodaliligi nutq madaniyatining eng muhim belgilaridan yana biri – nutqning ifodaliligidir. nutqning ifodaliligi so‘zlovchining so‘z qo‘llash mahoratiga bog‘liqdir. nutqning ifodaliligi deyilganda nimalar tushuniladiq eng avvalo, so‘zlovchi matnga qaramay, mustaqil holatda so‘zlay bilishi fikrni aniq, lo‘nda ifodalay olishi lozim. takrorlar nutqning ifodaliligini susaytiradi. tinglovchiga noma’lum bo‘lgan, bugungi kun uchun muhim masalalar haqida fikr yuritish nutqning ifodaliligini oshiradi. buning uchun so‘zlovchi …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutqning sofligi, bo'yligi, ifodadorligi"

mavzu: nutqning sofligi, boyligi, ifodadorligi r e j a: 1. nutqning sofligi 2. nutqning boyligi. 3. nutqning ifodadorligi. nutqning sofligi deganda uning adabiy til me’yorlariga muvofiq kelish, ya’ni noadabiy qatlamlardan xoli bo‘lishi ko‘zda tutiladi. nutqning sofligiga putur etkazadigan lisoniy unsurlar, ya’ni noadabiy qatlamlarga dialektizmlar, varvarizmlar (chetdan kirgan so‘zlarni noo‘rin, haddan tashqari ko‘p ishlatish) arxaizm kabilar kiradi. nutqning sofligini ta’minlash uchun uni keraksiz so‘z va iboralardan holi bo‘lishga erishish lozim. shuningdek, har bir uslubni o‘z o‘rnida qo‘llash ham nutqning sofligini ta’minaydi. masalan: a.qahhorning “nutq” hajviy hikoyasidagi qahramon nutqi notabiy va samimiy nutqqa misol bo‘la oladi.: “o‘rtoq rafiqam! ijozat berasiz, xushchaqchaq hayoti...

This file contains 15 pages in DOCX format (59.2 KB). To download "nutqning sofligi, bo'yligi, ifodadorligi", click the Telegram button on the left.

Tags: nutqning sofligi, bo'yligi, ifo… DOCX 15 pages Free download Telegram